İş İlişkisinde Mevzuat ve Atıf Sistematiği

İş hukukunda kişisel verilerin korunması, işçinin işverene olan bağımlılığı nedeniyle oldukça özellikli bir alandır. Bu alanın yasal zeminini oluşturan mevzuat ve atıf sistematiği, normlar hiyerarşisi gözetilerek uluslararası metinlerden iç hukuktaki özel kanunlara doğru inen karmaşık bir yapı sergiler. Türk hukuk sisteminde bu konu uzun yıllar boyunca doğrudan ve özel bir kanunla değil, genel hükümler ve uluslararası sözleşmelerin dolaylı korumasıyla şekillenmiştir. Günümüzde ise uluslararası arenada bağlayıcı olan veya tavsiye niteliği taşıyan belgeler ile ulusal düzeydeki temel yasaların eşgüdümlü olarak uygulandığı, birbirine atıf yapan bütünleşik bir yasal ağ mevcuttur. İşverenlerin ve işçilerin hak ve yükümlülükleri değerlendirilirken salt tek bir kanun metni değil, anayasadan ceza hukukuna, medeni hukuktan iş sağlığı mevzuatına kadar çok disiplinli bu mevzuat haritasının bütünü dikkate alınmalıdır.

Uluslararası Mevzuat ve Çerçeve Metinlerin Sistematiği

İş ilişkilerinde kişisel verilerin korunmasına ilişkin uluslararası mevzuat sistematiği, konunun tarihsel gelişimini ve ülkelerin iç hukuklarına yön veren temel referans kaynaklarını oluşturur. Birleşmiş Milletler, Ekonomik Kalkınma ve İşbirliği Örgütü ile Avrupa Konseyi gibi kurumların yayımladığı tavsiye veya bağlayıcı nitelikteki sözleşmeler bu yapının ilk basamağını teşkil eder. Özellikle bağlayıcı uluslararası bir belge olan 108 Sayılı Avrupa Konseyi Sözleşmesi, iç hukukumuza doğrudan etki eden hukuki kaynaklardan biridir. Avrupa Birliği nezdinde ise Mülga Direktif ve onun yerini alan, doğrudan uygulanabilirliğe sahip Avrupa Birliği Genel Veri Koruma Tüzüğü, en güncel ve kapsamlı koruma sistematiğini yansıtmaktadır. Tüzük, doğrudan iş ilişkisi kapsamında veri işlemeye dair özel normlar koyarak, üye devletlere toplu sözleşmeler ve yasalarla ek tedbirler alma imkânı tanımıştır. İş hukukunu hedef alan kurallar bütününü ise Uluslararası Çalışma Örgütü Uygulama Kodları ve Avrupa Konseyi tavsiye kararları oluşturmaktadır.

Türk Hukukunda Anayasal Güvence ve Temel Kanunların Atıf Düzeni

Ulusal mevzuat sistematiğimizin en üst basamağında Türkiye Cumhuriyeti Anayasası yer almaktadır. Anayasa'nın özel hayatın gizliliğini düzenleyen 20. maddesine eklenen fıkra ile kişisel verilerin korunması doğrudan anayasal bir güvence ve temel hak statüsü kazanmıştır. Ayrıca eşitlik ilkesi, haberleşme hürriyeti ve din ve vicdan hürriyeti gibi diğer anayasal normlar da bu hakkı tamamlayan atıf kurallarıdır. Temel yasalara bakıldığında ise 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu, kişisel verileri kişilik hakkı kapsamında değerlendirerek ihlallere karşı tespit, önleme ve tazminat davaları gibi genel koruma mekanizmaları sunar. 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu ise hizmet sözleşmelerine ilişkin 419. maddesinde, işverenin işçiye ait kişisel verileri ancak işin ifası için zorunlu olduğu ölçüde kullanabileceğini belirterek, işverenin işçiyi gözetme borcunu somut bir mevzuat kuralına dönüştürmüştür.

İş Hukuku, Ceza Hukuku ve Özel Kanunların

Normatif çerçevenin işçi ve işveren arasındaki ilişkiyi doğrudan tanzim eden ayağında 4857 sayılı İş Kanunu ve 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu bulunur. İş Kanunu'nun 75. maddesi, işçinin özlük dosyasının tutulmasına yasal zemin hazırlarken, işverene edindiği bu bilgileri dürüstlük kuralına uygun kullanma ve gizli tutma yükümlülüğü getirir. Sistematiğin özel ve en temel sacayağını ise 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu oluşturur. Bu kanun, işçi verilerinin işlenmesindeki hukuki sınırları, hakları ve idari yaptırımları kesin kurallara bağlayan özel kanun niteliğindedir. İşverenlerin bu kanuna ve diğer mevzuata aykırı eylemleri, son olarak Türk Ceza Kanunu sistematiğine tabi olur. Türk Ceza Kanunu'nun 135. maddesi ve devamında yer alan özel hayata karşı suçlar bölümü, verilerin hukuka aykırı kaydedilmesi ve yayılması fiillerini cezai yaptırımlara bağlayarak mevzuatın atıf ağını ve sistematiğin tamamlayıcı caydırıcılığını oluşturmaktadır.

Ulusal Çerçevedeki Hiyerarşik Dağılım

İşverenlerin hukuki uyuşmazlıklarda sorumluluktan kurtulabilmeleri veya çalışanların haklarını etkin biçimde arayabilmeleri, bahsi geçen yasal çerçevenin birbiriyle nasıl bir bağlantı ve atıf sistematiği içinde çalıştığının kavranmasına bağlıdır. İlgili uyuşmazlıklarda başvurulacak yasal metinlerin silsilesi genelden özele doğru aşağıdaki gibi şekillenmektedir:

• Anayasa Normları: Özellikle özel hayatın gizliliğini düzenleyen ve veri korumayı teminat altına alan üst normlar.
• Türk Medeni Kanunu ve Türk Borçlar Kanunu: Kişilik haklarının genel düzeyde korunması, işçiyi gözetme borcu ve haksız fiil sorumluluğu.
• İş Mevzuatı: İş Kanunu ile İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu kapsamında doğrudan çalışma ilişkisine ve özlük dosyasına özgü yükümlülükler.
• Özel Kanun: İdari yaptırımlar, başvuru usulleri ve veri koruma kurulunun denetim yollarının tayini.
• Türk Ceza Kanunu: İhlallerin suç boyutuna ulaştığı noktada uygulanacak cezai müeyyideler.