Makale

İnsan hakları kavramı, tarihsel süreç boyunca bireyi ve insan onurunu hedef alan tehditlere karşı sürekli bir devinim ve gelişim içerisinde olmuştur. Günümüzde bilişim teknolojileri ve bilimsel alanlarda yaşanan baş döndürücü gelişmeler, insan yaşamına pek çok pozitif katkı sunarken aynı zamanda insanın varoluşunu ve mahremiyetini büyük bir risk altına sokmuştur. Bu riskler karşısında klasik hak ve özgürlüklerin yetersiz kalması, dördüncü kuşak insan hakları olarak adlandırılan yeni bir hak kategorisinin doğmasına zemin hazırlamıştır. Bireyin kendisine ait bilgiler üzerinde kontrolünün sağlanması, ilk planda salt bir temel hak ve özgürlük sorunsalı olarak karşımıza çıkmaktadır. Bireyin karşılaştığı temel hak ihlallerine karşı etkili bir güvence mekanizması oluşturma ihtiyacı, veri koruma hukukunun insan hakları genel kuramı içerisinde filizlenmesini sağlamıştır. Zira çağımızda petrolden dahi değerli görülen verinin işlenmesi ve dijitalleşme, bireyin varlığını özgürce gerçekleştirebilmesi açısından yaşamsal bir öneme sahiptir.

Dördüncü Kuşak Haklar ve Bilişim Teknolojileri

İkinci Dünya Savaşı sonrasında şekillenen insan hakları sınıflandırmaları, zamanla teknolojik ve bilimsel ilerlemelerin ulaştığı düzey sebebiyle yeni boyutlar kazanmıştır. Biyoteknolojik gelişmelerin ve bilişim teknolojisinin insanın özel yaşamına olan yoğun dâhli, insan onurunu daha önce karşılaşılmayan ve sınırları öngörülemeyen bir tehditle karşı karşıya bırakmıştır. İşte tam bu noktada, bilim ve teknolojinin yarattığı tehlikeler neticesinde zarar görme ihtimali yüksek olan insan onurunun korunması amacıyla dördüncü kuşak haklar şemsiyesi ortaya çıkmıştır. Bilimin kötüye kullanılmaması, kişisel bütünlük hakkı ve özel olarak kişisel verilerin korunması hakkı bu yeni dönemin en belirgin hukuki yansımalarıdır. Bireyin geçerli bir neden olmaksızın kendisiyle ilgili bilgileri başkalarıyla paylaşmama imkânı, özel yaşamın gizliliği kavramıyla temellendirilmiş olsa da devasa boyutlara ulaşan veri kayıt sistemleri karşısında daha spesifik bir korumaya, yani veri koruma rejimine ihtiyaç duyulmuştur.

Mahremiyetten Veri Korumasına Tarihsel Dönüşüm

Veri koruma hukukunun insan hakları bağlamındaki felsefi ve tarihi kökenleri, ilk olarak 1890 yılında Samuel D. Warren ve Louis D. Brandeis tarafından kaleme alınan bir makalede "yalnız bırakılma hakkı" (right to privacy) olarak adlandırılan mahremiyet kavramı ile belirginleşmiştir. Başlangıçta bireyin mutlak olarak gizli tuttuğu sır alanını ve yalnızca kendi belirlediği ölçüde başkalarıyla paylaşacağı yaşam parçalarını kapsayan bu kavram, Anglo-Sakson ve Kara Avrupası hukuk sistemlerinde kişilik haklarının korunması ekseninde gelişmiştir. Ancak 1970'li yıllara gelindiğinde bilgisayarların ve veri bankalarının yaygınlaşması, mahremiyetin yalnızca fiziksel veya mekânsal bir yalnızlık olmadığını; aynı zamanda bireyin kendi bilgileri üzerindeki kontrolünü ifade eden bilgilendirme mahremiyeti (information privacy) anlamına geldiğini ortaya koymuştur.

İnsan Onuru ve Kişiliğin Serbest Geliştirilmesi

Kişisel verilerin anayasal ve evrensel düzeyde bir insan hakkı olarak kabul edilmesinin en temel gerekçesi, bireyin insan onuruna ve kişiliğini serbestçe geliştirebilme hakkına sahip olmasıdır. Bireyin sürekli olarak gözetlendiğini veya verilerinin kayıt altına alındığını hissettiği bir toplumda serbestçe hareket edebilmesi ve kişiliğini özgürce ortaya koyabilmesi mümkün değildir. Bireyin araçsallaştırılmasının önüne geçilebilmesi adına, kişiye ait verilerin hangi amaçla, nerede ve kiminle paylaşılacağına yine bireyin kendisinin karar vermesi gerekmektedir. Veri koruma hukukunun insan hakları alanında sağladığı güvenceler temelde şu bileşenlerden oluşmaktadır:

• Bireyin özel yaşam alanına yönelik keyfi devlet müdahalelerinin engellenmesi,
• Toplanan ve işlenen kişisel verilerin amaca bağlılık ve ölçülülük ilkelerine uygun olarak kullanılması,
• Bireyin kendisi hakkındaki kayıtlara erişme, düzeltme ve silme taleplerinde bulunabilmesi,
• Bilgi teknolojileri karşısında zayıf konumda olan bireyin, özerkliğinin ve varoluşsal değerinin yasal metinlerle korunması.