Makale

Hukuka aykırı deneylerin gerçekleştirilmesi, insanlar ve hayvanlar için ağır yaptırımlar doğurmaktadır. Bir hayvan hukuku avukatı perspektifiyle hazırlanan bu yazıda, yasalara aykırı deneylerin yol açtığı cezai, hukuki ve idari sorumluluklar incelenmektedir.*

Bilimsel araştırmalar tıp biliminin ilerlemesi için vazgeçilmez bir öneme sahip olsa da, bu çalışmaların hukuk kuralları ve etik ilkeler çerçevesinde yürütülmesi şarttır. İnsanlar ve hayvanlar üzerinde yasal sınırları aşarak gerçekleştirilen deney ve denemeler, yasalarımızda ciddi yaptırımlara bağlanmıştır. Bir hayvan hukuku avukatı ve hukuki içerik yazarı olarak sıklıkla karşılaştığımız bu ihlaller, toplumun hukuka olan güvenini sarsmakla kalmaz, aynı zamanda canlıların en temel hakları olan yaşam ve beden bütünlüğü haklarını da doğrudan ihlal eder. Türk hukuk sisteminde, yetkisiz kişilerce veya gerekli yasal izinler alınmadan yapılan araştırmalar, faillerin cezai, hukuki ve idari boyutlarda ağır bedeller ödemesine neden olmaktadır. Özellikle deney kurbanlarının savunmasız hayvanlar veya rızası alınmamış insanlar olması, kanun koyucunun bu eylemlere karşı daha korumacı ve cezalandırıcı bir yaklaşım benimsemesine yol açmıştır. Bu makalede, yasal mevzuata aykırı şekilde yürütülen tıbbi araştırmaların hukuk sistemimizde doğurduğu çok yönlü sonuçları detaylıca ele alacağız.

Hayvanlar Üzerinde Gerçekleştirilen Hukuka Aykırı Deneylerin Cezai Yaptırımları

Hayvanlar üzerinde mevzuata aykırı olarak gerçekleştirilen deneyler için doğrudan spesifik bir "hayvan deneyi suçu" bulunmasa da, mevcut kanunlar kapsamında failler ciddi cezai yaptırımlarla karşı karşıya kalmaktadır. Özellikle Hayvanları Koruma Kanunu’nun ilgili maddeleri, bu tür hukuka aykırı eylemleri cezalandırmada temel dayanak noktasıdır. Eğer hukuka aykırı bir tıbbi deney neticesinde bir ev hayvanı veya evcil hayvan hayatını kaybederse, fail altı aydan dört yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılmaktadır. Kanun koyucu, hiçbir tıbbi veya meşru amacı bulunmayan ve hayvana sadece acı çektiren yöntemleri de yaptırımsız bırakmamıştır. Bu doğrultuda, deney adı altında hayvana acımasız ve zalimce davranan veya işkence eden kişiler altı aydan üç yıla kadar hapis cezasına çarptırılır. Ayrıca, sahipli bir hayvanın izinsiz olarak deneye tabi tutulması durumunda, Türk Ceza Kanunu kapsamında mala zarar verme suçunun da gündeme gelmesi kuvvetle muhtemeldir.

Hukuka Aykırı Hayvan Deneylerinde Hukuki Ve Idari Sorumluluk

Hayvanlar üzerinde gerçekleştirilen hukuka aykırı deneylerde hukuki sorumluluk mekanizması, eyleme maruz kalan canlının sahipli olması durumunda doğrudan devreye girmektedir. Bu ihtimalde, hayvan sahibi haksız fiil hükümleri çerçevesinde failden veya ilgili araştırma kurumundan tazminat talep edebilme hakkına sahiptir. idari sorumluluk boyutuna bakıldığında ise kanun koyucunun caydırıcılığı sağlamayı hedefleyen katı para cezaları öngördüğü görülmektedir. İlgili mevzuatın belirlediği temel usul ve esaslara uymadan deney gerçekleştiren kişi ve kurumlara hayvan başına bin iki yüz Türk lirası idari para cezası kesilmektedir. Çok daha ciddi bir hak ihlali olan yetkisiz kişi tarafından hayvan deneyi yapılması durumunda ise bu idari yaptırım hayvan başına dört bin beş yüz Türk lirasına kadar çıkmaktadır. Üstelik bu ihlallerin veteriner hekim, veteriner sağlık teknisyeni, hayvan koruma derneği üyeleri gibi hayvanlara bakmak ve onları korumakla yükümlü meslek mensupları tarafından işlenmesi halinde verilecek idari para cezası iki kat artırılarak çok daha ağır bir şekilde uygulanmaktadır.

İnsanlar Üzerinde Gerçekleştirilen Deneylerde Cezai Sorumluluk

Hukuka aykırı tıbbi deneylerin en ağır sonuçlarından biri de şüphesiz insanlar üzerinde gerçekleştirilen rıza dışı çalışmalardır. Türk Ceza Kanunu ilgili maddelerinde insan üzerinde deney suçunu özel olarak düzenlemiş olup, hukuka aykırı şekilde bilimsel deney yapan kişinin bir yıldan üç yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılmasını hükme bağlamıştır. Hasta olan bir insana rızası dışında tedavi amaçlı deneme yapılması halinde ise fail bir yıla kadar hapis cezası alır. Yasadışı deney sonucunda mağdur yaralanır veya hayatını kaybederse, kasten yaralama ve kasten öldürme hükümleri de devreye girmektedir. Ölüm veya yaralanma riskinin fail tarafından öngörülüp umursanmadığı olası kast veya doğrudan hedeflendiği durumlarda ceza katlanmaktadır. Ayrıca, bu tür bilimsel deneylerin siyasal, ırki veya dini saiklerle toplumun bir kesimine karşı sistemli olarak yapılması, insanlığa karşı suç oluşturur ve failler sekiz yıldan başlayarak ağırlaştırılmış müebbet hapse kadar uzanan cezalarla yargılanır.

İnsan Deneylerinde Hukuki Ve İdari Tazminat Yükümlülükleri

İnsanlar üzerinde rıza olmaksızın veya standartlara aykırı olarak gerçekleştirilen deneyler, ceza davalarının yanı sıra çok ciddi hukuki tazminat süreçlerini de beraberinde getirir. Özel sağlık kuruluşlarında, bağımsız muayenehanelerde veya ilaç şirketleri tarafından yürütülen hukuka aykırı deneylerde sorumluluk, genellikle vekalet sözleşmesi veya haksız fiil hükümlerine dayanarak belirlenir. Bazen de ilaç firmalarının yürüttüğü tehlikeli araştırmalarda kusursuz sorumluluk ilkesi olarak bilinen tehlike sorumluluğu devreye girerek, şirketleri tüm zararı tazmin etmekle yükümlü kılar. Eğer bu ihlaller kamu hastanelerinde gerçekleşmişse, idarenin hizmet kusuru veya kusursuz sorumluluğu kapsamında tazminat yükümlülüğü doğar. İdari cezalar açısından ise Sağlık Hizmetleri Temel Kanunu, yasal usullere aykırı deneyleri destekleyenlere yüz bin Türk lirasından bir milyon Türk lirasına kadar idari para cezaları öngörmektedir. Araştırmacıların deneklerin güvenliğini tehlikeye atması durumunda ise faillerin altı aydan iki yıla kadar araştırmalara katılmaktan men edilmesi uygulanmaktadır.

Yaptırımların Genel Görünümü Ve İhlal Türleri

Kanunlarımızda hem insanları hem de hayvanları korumak adına çeşitli cezai, hukuki ve idari yaptırımlar kategorize edilmiştir. Bu ihlallerin çok boyutlu yapısını daha iyi anlamak için mevcut kanuni düzenlemelerin nasıl işlediğini kavramak oldukça önemlidir. Özellikle yaptırımların niteliği, ihlalin canlı üzerinde bıraktığı kalıcı etkilere, ihlali gerçekleştiren kişinin mesleki sıfatına ve araştırmanın yapıldığı kuruma göre değişiklik göstermektedir. Bir hukukçu olarak belirtmek gerekir ki; tıp alanındaki bu suçlar, yasal denetimlerin artırılmasıyla asgari düzeye indirilebilir. Aşağıda yasal mevzuata aykırı olarak gerçekleştirilen tıbbi deney ve denemelerin yol açtığı temel sorumluluk türleri özetlenmiştir: