Makale

Dijital çağın gelişmesiyle birlikte, piyasalarda faaliyet gösteren teşebbüsler kullanıcılardan maddi bir ücret talep etmek yerine onların verilerini toplayarak iş modellerini optimize etmeye başlamıştır. Günümüzde verinin pazar içindeki değeri, teşebbüslerin rekabetçi üstünlük sağlamasında kritik bir rol oynamaktadır. Ancak hâkim durumda bulunan dev dijital platformların, şeffaf olmayan politikalarla kullanıcıların öngöremeyeceği boyut ve kapsamda veri toplaması, hukuki açıdan ciddi endişeler doğurmaktadır. Hâkim durumun kötüye kullanılması, rekabet hukukunda temel bir ihlal olup, teşebbüslerin pazar güçlerini rekabeti kısıtlamak veya bozmak amacıyla kullanmalarını yasaklar. Bu ihlal türü genel olarak dışlayıcı kötüye kullanmalar ve sömürücü kötüye kullanmalar olarak ikiye ayrılmaktadır. Aşırı veri toplanması da tam bu noktada, hem kullanıcıların sömürülmesi hem de rakip teşebbüslerin dışlanması ihtimallerini barındırdığı için rekabet otoritelerinin merceği altına alınmıştır. İlgili yargı ve kurul kararları ışığında bu faaliyetler; aşırı fiyatlama, haksız ticari koşul uygulama ve pazara giriş engeli oluşturmak şeklindeki zarar teorileri bağlamında detaylı bir hukuki analize tabi tutulmaktadır.

Aşırı Fiyatlama İddiası ve Değerlendirilmesi

Aşırı veri toplanmasının bir ihlal teşkil edip etmediği araştırılırken incelenen ilk hukuki zarar teorisi aşırı fiyatlama eylemidir. Sıfır fiyatlı dijital piyasalarda kullanıcıların maddi bir ödeme yapmaması, hizmetin karşılıksız olduğu anlamına gelmemektedir; kullanıcılar adeta verileriyle ödeme yapmaktadır. Ancak kişisel verilerin hukuken veya ekonomik olarak maddi bir fiyatın yerine geçebilecek nitelikte olup olmadığı son derece tartışmalıdır. Verinin rekabetçi olmayan niteliği, yani bir platforma sunulan verinin başka bir platforma sunulmasına engel olmaması ve aynı verinin sonsuz şekilde kullanılabilmesi, onu klasik bir ödeme aracından ayırmaktadır. Aşırı fiyatlama testlerinde kullanılan ekonomik değer testinin, verilerin subjektif değeri ve ölçülmesindeki zorluklar nedeniyle aşırı veri toplamaya uyarlanması pratikte mümkün görünmemektedir. Veri hacminin kendi içinde veya rakiplere kıyasla haksız olup olmadığını belirlemek karmaşık olduğu için, rekabet otoriteleri genellikle ihlali aşırı fiyatlama üzerinden kurmaktan kaçınmaktadır.

Haksız Ticari Koşul Olarak Veri Politikaları

Verilerin fiyat olarak değerlendirilmesindeki zorluklar, aşırı veri toplamanın haksız ticari koşul kapsamında incelenmesine yol açmıştır. Özellikle Alman Rekabet Otoritesi'nin emsal niteliğindeki Facebook kararında, kişisel veri işleme politikaları bir ticari koşul olarak kabul edilmiştir. Dijital platformlar ile son kullanıcılar arasındaki büyük pazarlık gücü asimetrisi, kullanıcıların bu şartları ya tamamen kabul etmek ya da hizmetten mahrum kalmak dışında bir seçeneğinin olmamasına neden olmaktadır. Etkin bir rekabetin varlığı halinde teşebbüslerin, kullanıcılara daha az veri paylaşımı öngören alternatifler sunması beklenirken, hâkim durumdaki platformların böyle bir seçenek sunmaması sömürücü bir davranış olarak değerlendirilmektedir. Ayrıca, platformların üçüncü taraf internet siteleri üzerinden dahi veri toplayıp bunları birleştirmesi, kullanıcıların makul beklentilerini aşan bir durumdur. Bu durum, veri koruma mevzuatının ve anayasal hakların, haksız ticari koşulların tespitinde bir ölçüt olarak kullanılabileceğini göstermektedir.

Pazara Giriş Engeli Oluşturma ve Dışlayıcı Etkiler

Aşırı veri toplanması, sadece kullanıcıları sömürmekle kalmayıp aynı zamanda pazarın yapısını bozarak dışlayıcı etkiler de yaratmaktadır. Rekabet Kurulunun, Facebook'un farklı hizmetlerinden topladığı verileri birleştirerek hâkim durumunu kötüye kullandığına dair kararı bu dışlayıcı etkilerin en net örneğidir. Yoğun şekilde toplanan verilerin birleştirilmesiyle oluşturulan veri setleri, pazara giriş engellerini ciddi şekilde yükseltmektedir. Hâkim teşebbüsün devasa veri havuzuyla sunduğu isabetli reklamcılık ve profilleme hizmetlerinin rakip teşebbüsler tarafından kopyalanamaz hale gelmesi piyasadaki rekabetçi yapıyı zedelemektedir. Bu durum, reklam verenlerin bu platformlara bağımlı hale gelmesine yol açarken, alternatif yayıncıların pazardan dışlanmasına zemin hazırlamaktadır. Pazardaki rekabetin kısıtlanması ise nihai olarak yeniliklerin önünü kesmekte, hem reklam maliyetlerinin zamanla artmasına hem de uzun vadede tüketici refahının düşmesine neden olmaktadır.