Makale

Bilişim teknolojilerinin ve internetin hızla gelişmesi, geleneksel iletişim yöntemlerini köklü bir biçimde dönüştürerek hukuki ilişkilerin dijital ortama taşınmasını sağlamıştır. Bu dönüşümün en önemli yansımalarından biri olan elektronik sözleşmeler, tarafların fiziksel olarak bir araya gelmeksizin elektronik iletişim araçları vasıtasıyla hukuki sonuç doğuracak irade beyanlarında bulunmalarına imkân tanımaktadır. Türk Borçlar Hukuku sistemine hâkim olan irade özerkliği ve şekil serbestisi ilkeleri gereğince, kanunda aksi açıkça belirtilmediği sürece sözleşmelerin geçerliliği belirli bir şekle tabi tutulmamaktadır. Dolayısıyla, tarafların e-posta, web siteleri veya elektronik veri değişimi (EDI) gibi ağlar üzerinden karşılıklı ve birbirine uygun irade beyanlarını açıklamaları, geçerli bir sözleşmenin kurulması için kural olarak yeterli kabul edilmektedir. Hukuk sistemimiz, elektronik yolla kurulan bu hukuki muameleleri klasik sözleşmelerle aynı statüde değerlendirmekte ve temel borçlar hukuku prensiplerini uygulamaktadır. Ancak sanal âlemin doğası, tarafların birbirlerini fiziken görmemeleri ve iletişim kopuklukları, sözleşmenin kurulma anı veya doğabilecek zararlardan kimin sorumlu olacağı gibi konularda yeni hukuki yaklaşımlar geliştirilmesini mecburi kılmıştır.

Elektronik Sözleşmelerde İcap ve Kabul Beyanları

Bir sözleşmenin kurulabilmesi için zaman itibarıyla önce yapılan ve sözleşme yapma teklifini içeren beyana icap (öneri), bu teklife verilen olumlu yanıta ise kabul adı verilmektedir. Elektronik ortamda e-posta yoluyla belirli bir kişiye yöneltilen teklifler kural olarak normal mektupta olduğu gibi bağlayıcı bir icap sayılmaktadır. Ancak, web siteleri üzerinden umuma açık olarak yapılan mal ve hizmet sunumlarının hukuki niteliği tartışmalı olabilmektedir. Kanun kapsamında, fiyatı gösterilerek mal sergilenmesi kural olarak icap karinesi taşısa da, web sitelerindeki ürün tanıtımlarının icaba davet mi yoksa doğrudan bağlayıcı bir icap mı olduğu, sunumu yapanın bağlanma iradesine ve işin mahiyetine göre değerlendirilmelidir. Örneğin, fiziki malların stoklarla sınırlı olması sebebiyle bu yöndeki web sunumları genellikle icaba davet olarak yorumlanırken, sınırsız kopyalanabilen dijital ürünlerin veya hizmetlerin sunulması bağlayıcı icap olarak nitelendirilmektedir.

Sözleşmenin Kurulduğu An ve Uygulanacak Hukuk

Elektronik sözleşmelerin hangi anda kurulduğu, kullanılan iletişim aracının taraflar arasında eşzamanlı bir diyalog sağlayıp sağlamadığına göre değişiklik gösterir. Tarafların sesli veya görüntülü internet telefonu, anlık mesajlaşma araçları ile doğrudan müzakere edebildiği durumlar hazırlar arasında iletişim kabul edilir ve muhatabın kabul beyanını açıkladığı an sözleşme kurulmuş olur. Buna karşılık, tarafların aynı anda etkileşime giremediği e-posta veya web formları aracılığıyla kurulan işlemler hazır olmayanlar arasında iletişim sayılır. Hukukumuzda benimsenen varma teorisi gereğince, bu tür sözleşmeler muhatabın kabul beyanının icapta bulunanın hâkimiyet alanına, yani e-posta kutusuna veya sunucusuna ulaştığı anda geçerli olarak kurulur. Yabancılık unsuru içeren sözleşmelerde uyuşmazlık halinde hangi hukukun uygulanacağı ise tarafların hukuk seçimi iradesine, bu bulunmuyorsa sözleşmeye özelliğini veren karakteristik edimin ifa yeri hukukuna göre belirlenmektedir.

Konularına Göre Elektronik Sözleşme Türleri

Elektronik ticaretin hukuki temelini oluşturan ve internetin her geçen gün sunduğu yenilikçi olanaklarla şekillenen elektronik sözleşmeler, ifa yöntemlerine, nesnelerine ve tarafların elde etmek istediği sonuca göre doktrin kapsamında çeşitli kategorilere ayrılmaktadır. Tarafların sanal ortamdaki tüketim veya ticari gereksinimlerini doğrudan karşılayan ve Türk borçlar hukuku genel hükümlerine bütünüyle tabi olan bu dijital hukuki işlemler, temel olarak dört ana grupta sınıflandırılarak incelenmektedir. İlgili sınıflandırma, ifanın sanal veya fiziksel olarak nasıl gerçekleştiğini netleştirmesi bakımından uygulamada büyük önem taşımaktadır:

• Fiziki mal satışına yönelik sözleşmeler: Siparişin dijital ortamda verilip, teslimatın kargo gibi klasik yollarla yapıldığı geleneksel e-ticaret işlemleridir.
• Dijital ürün satışına yönelik sözleşmeler: Yazılım, e-kitap veya müzik gibi dijital ürünlerin anında bilgisayara indirilmesi suretiyle ifa edildiği işlemlerdir.
• Hizmet sunumuna yönelik sözleşmeler: İnternet bankacılığı, uzaktan eğitim veya çevrimiçi rezervasyon gibi hizmet edimi içeren elektronik anlaşmalardır.
• Bilgi teminine yönelik sözleşmeler: Borsa verileri veya anlık haber erişimi gibi münhasıran spesifik veri iletimini amaçlayan anlık ticari sözleşmelerdir.

Tüketicinin Korunması: Mesafeli Sözleşmeler

Teknolojinin işletmelere aracı olmaksızın tüketiciye doğrudan ulaşma imkânı sunması, mesafeli sözleşmeler kavramını tüketici hukuku mevzuatımıza kazandırmıştır. Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun kapsamında özel olarak düzenlenen bu işlemler, tarafların fiziksel olarak karşı karşıya gelmeksizin, münhasıran mesafeli iletişim araçları kullanılarak organize bir satış veya hizmet ağı çerçevesinde akdettikleri hukuki anlaşmalardır. Kanun koyucu, sanal ortamda malı fiziksel olarak gözden geçirme imkânı bulunmayan tüketiciyi korumak amacıyla sağlayıcılara oldukça sıkı ve emredici yükümlülükler getirmiştir. Bu kapsamda, tüketicinin sözleşme öncesinde açık, anlaşılır ve yazılı şekilde bilgilendirilme yükümlülüğü ile belirli bir yasal süre içerisinde hiçbir cezai veya hukuki gerekçe göstermeksizin cayma hakkı kullanabilmesi, mesafeli sözleşmelerin en belirgin koruyucu niteliklerindendir.

Tarafların ve Sertifika Sağlayıcıların Hukuki Sorumluluğu

Elektronik ortamlarda sözleşmelerin bağlayıcı bir şekilde imzalanmasını sağlayan imza oluşturma araçlarının güvenle muhafazası öncelikle imza sahibinin sorumluluğu altındadır. Elektronik imza sahibinin, cihazını veya şifresini özenle korumaması sebebiyle aracı yetkisiz üçüncü kişilerin eline geçirmesine ağır ihmaliyle sebebiyet vermesi halinde, söz konusu imzayla kurulan işlemlerden dolayı hukuki görünüş sorumluluğu doğmakta ve kişi bu sözleşmelerle yasal olarak bağlı sayılabilmektedir. Diğer taraftan, işlemlerin dayandığı açık anahtar altyapısını sunan Elektronik Sertifika Hizmet Sağlayıcıları (ESHS) da kanundan kaynaklanan ağır bir yükümlülük taşımaktadır. ESHS, mevzuat hükümlerinin ihlali suretiyle sertifika sahiplerine veya üçüncü kişilere verdiği zararları, kendisine hiçbir kusur atfedilemeyeceğini ispat edemediği sürece tazmin etmekle yükümlüdür. İşletilen bu yapıda ispat külfetinin yer değiştirmesi, sertifika kurumlarının teknik güvenlik standartlarını en üst düzeye çekmelerini hukuken zorunlu kılmaktadır.