Makale

Geleneksel hukukun, hızla gelişen dijital piyasaların ihtiyaçlarına cevap vermede yetersiz kalması üzerine, hem Avrupa Birliği hem de Türkiye düzeyinde dijital platformları hedef alan çeşitli reformlar hayata geçirilmiştir. Dijital piyasaların özellikleri gereği ortaya çıkan aksaklıkların, eylemin gerçekleşmesinden sonra müdahale eden klasik yöntemlerle çözülememesi, kanun koyucuları öncül (ex-ante) düzenlemeler yapmaya yöneltmiştir. Bu kapsamda Avrupa Birliği nezdinde Dijital Piyasalar Yasası (DMA) yürürlüğe girerken, Türkiye’de ise 6563 sayılı Elektronik Ticaretin Düzenlenmesi Hakkında Kanun kapsamında önemli değişiklikler yapılmıştır. Her iki yasal düzenleme de temel olarak pazar genelinde rekabet için olağanüstü öneme sahip olan dijital platformların, pazar gücünü orantısız şekilde kullanmasını ve tekelleşme riskini önlemeyi amaçlamaktadır. Yeni hukuki çerçeveler ile platformlara, veri kullanımı ve pazar giriş engellerinin azaltılması yönünde doğrudan uygulanabilir nitelikte somut yükümlülükler getirilmektedir.

Avrupa Birliği Dijital Piyasalar Yasası (DMA) ve Geçit Bekçileri

Avrupa Birliği resmî gazetesinde yayımlanarak uygulamaya alınan Dijital Piyasalar Yasası, her dijital platformu değil, arama motorları veya sosyal ağlar gibi temel platform hizmetlerini sunan geçit bekçisi statüsündeki teşebbüsleri hedeflemektedir. Bir teşebbüsün yasa kapsamında geçit bekçisi olarak nitelendirilebilmesi için hâkim durumda bulunması zorunlu olmamakla birlikte, iç pazarda kayda değer bir etkiye sahip olması ve ticari kullanıcıların son kullanıcılara ulaşmasında önemli bir geçit teşkil etmesi aranmaktadır. Ayrıca bu teşebbüsün faaliyetlerinde yerleşik ve uzun süreli bir konumunun bulunması da nitel kriterler arasında sayılmıştır. Kanun koyucu, mevcut hukuki kuralların dijital piyasalar söz konusu olduğunda yetersiz kaldığını kabul ederek, bu yasayı spesifik bir regülasyon aracı olarak tasarlamıştır.

Geçit bekçilerinin taşıması gereken bu nitel kriterlerin varlığı, yasa içerisinde açıkça belirtilen bazı nicel eşiklerin aşılması halinde sağlanmış kabul edilmektedir. Söz konusu nicel eşikler, Birlik içinde elde edilen yıllık ciro, ortalama piyasa değeri ve aylık aktif kullanıcı sayısı üzerinden titizlikle hesaplanmaktadır. Nicel eşikleri aşan bir teşebbüsün durumu iki ay içerisinde Avrupa Birliği Komisyonu makamlarına bildirmesi yasal bir zorunluluktur. Bir teşebbüs nicel eşikleri aşmış olsa dahi nitel kriterleri sağlamadığı gerekçesiyle geçit bekçisi statüsüne sahip olmadığı yönünde bildirimde bulunabilir; böyle bir senaryoda Komisyon piyasa araştırması yaparak nihai tespiti gerçekleştirecektir. Komisyon ayrıca ağ etkileri, verilere erişim ve verilerin analiz edilebilmesi gibi faktörleri dikkate alarak nicel eşikleri aşmayan teşebbüslerin de yasa kapsamında değerlendirilmesine karar verebilir.

DMA Kapsamında Veri Birleştirme Yasağı ve Etkinlik Savunması

Dijital Piyasalar Yasası'nın en belirgin özelliklerinden biri, 5. 6. ve 7. maddelerinde geçit bekçisi statüsündeki platformlara yönelik yapma yükümlülükleri ve yasakları somut olarak sıralamasıdır. Özellikle veri birleştirme konusunda ciddi kısıtlamalar getiren kanun maddeleri uyarınca, geçit bekçileri son kullanıcılardan açık rıza almadıkları sürece farklı platformlardan veya üçüncü taraf hizmetlerden elde ettikleri kişisel verileri birbiriyle birleştiremez. İlgili yasal metne göre kullanıcılara, daha az kişiselleştirilmiş ancak denk kalitede bir alternatif sunulması hukuki bir gerekliliktir. Bu yasayı diğer regülasyonlardan ayıran temel unsur, söz konusu yükümlülüklerin doğrudan uygulanabilir olmasıdır. Diğer bir deyişle, yasaklanan eylemlere ilişkin olarak teşebbüslere etkinlik savunması yapma imkânı yasal olarak tanınmamıştır.

Türkiye’deki Gelişmeler: E-Ticaret Kanunu Değişiklikleri

Avrupa Birliği hudutları içindeki gelişmelere paralel olarak, Türkiye de dijital platformların düzenlenmesi yönündeki regülasyon sürecine aktif katılım sağlamıştır. Bu doğrultuda 2022 yılında 6563 sayılı Elektronik Ticaretin Düzenlenmesi Hakkında Kanun üzerinde gerçekleştirilen köklü değişiklikler, dijital pazarlardaki tekelleşme riskini bertaraf etmeyi amaçlayan yasal bir adım olarak karşımıza çıkmaktadır. Yapılan kanun değişikliğiyle birlikte mevzuata elektronik ticaret hizmet sağlayıcı (ETHS) ve elektronik ticaret aracı hizmet sağlayıcısı (ETAHS) şeklinde iki yeni temel hukuki süje dâhil edilmiştir. İlgili aracı hizmet sağlayıcılar pazar yerlerinde mal veya hizmet temini için sözleşme yapılmasına imkân tanıyan platformları kapsarken, diğer hizmet sağlayıcılar kendi ortamında ya da pazar yerlerinde sipariş alan satıcıları ifade etmektedir.

Söz konusu yasal değişikliklerin en kritik ayağını, elde edilen verilerin kullanılmasına getirilen kısıtlamalar oluşturmaktadır. Kanunun Ek 2. maddesi kapsamında, belirli bir finansal büyüklüğe ulaşan teşebbüsler açısından katı bir veri kullanım yasağı öngörülmüştür. İlgili düzenleme gereğince, bir takvim yılındaki net işlem hacmi 10 milyar Türk lirasının üzerinde olan platformlar, kullanıcılarından ve satıcılardan topladıkları verileri yalnızca aracılık hizmetlerinin ifası amacıyla işleyebileceklerdir. Kanun koyucu, aracılık faaliyeti yürüten platformların topladıkları devasa veri setlerini kullanarak diğer elektronik ticaret ortamlarında satıcılarla haksız bir pozisyona girmesini kesin bir dille engellemektedir. Hüküm, aracılık faaliyeti gösteren platformun aynı zamanda perakende satış pazarında da faaliyet göstermesi halinde ortaya çıkabilecek çifte avantajı hukuken ortadan kaldırma misyonunu taşımaktadır.