Makale

İnternet ve bilişim teknolojilerinin hızla gelişmesi, ceza hukuku dogmatiğinde yeni tartışma alanları yaratmıştır. Bu alanların başında, bilişim suçlarının nerede işlendiğinin tespiti ve yargı yetkisi gelmektedir. İnternet üzerinden işlenen suçlarda genellikle fail ile mağdur aynı ülkede dahi bulunmayabilir. Bu durum, suçun nerede işlendiği sorunu ile hangi ülkenin ceza kanununun uygulanacağı problemini ortaya çıkarmaktadır. Türk Ceza Kanunu kapsamında mülkilik ve şahsilik ilkeleri ışığında yetki sınırları çizilmeye çalışılsa da, internetin küresel yapısı bu kuralların uygulanmasını zorlaştırmaktadır. Özellikle VPN gibi konum maskeleme teknolojilerinin yaygınlaşması, suçun işlendiği gerçek konumun tespitini adeta bir kördüğüme çevirmektedir. Bunun yanı sıra, faillerin sanal ortamda işledikleri eylemlerin hukuka aykırı olduğunu bilmedikleri yönündeki savunmaları, ceza hukukundaki haksızlık yanılgısı kurumu çerçevesinde titizlikle incelenmelidir. Bu makalede, bir bilişim hukuku avukatı perspektifiyle; bilişim suçlarında yargı yetkisi, sanal ağ kullanımının yetki tespiti üzerindeki etkileri ve kullanıcıların sıklıkla sığındığı hataya düşme iddiaları hukuki bir zeminde analiz edilecektir.

Bilişim Suçlarında Yer Bakımından Yetki ve Türk Hukuku

Bilişim suçlarında yetki kuralı, Türk Ceza Kanunu'nun sekizinci maddesinde yer alan mülkilik ilkesi etrafında şekillenir. Bu ilkeye göre, fiilin kısmen veya tamamen Türkiye'de işlenmesi ya da neticenin Türkiye'de gerçekleşmesi halinde suç Türkiye'de işlenmiş sayılır. İnternet üzerinden işlenen suçlarda, içeriğe Türkiye'den ulaşılabiliyor olması, tek başına suçun Türkiye'de işlendiği anlamına gelmez. Ancak mağdurun Türkiye'de bulunması ve korunan hukuki yararın Türkiye'de tehlikeye girmesi durumunda, Türk mahkemelerinin yargı yetkisi doğabilmektedir. Örneğin, yurtdışından bir sunucu aracılığıyla Türkiye'deki bir vatandaşa yönelik işlenen bilişim suçlarında, netice Türkiye'de gerçekleştiği için Türk Ceza Kanunu uygulanır. Mülkilik ilkesinin yetersiz kaldığı durumlarda ise şahsilik ilkesi devreye girer. Faile göre şahsilik veya mağdura göre şahsilik ilkeleri, failin ya da mağdurun Türk vatandaşı olması durumlarında, suç yabancı bir ülkede işlenmiş olsa dahi belirli şartlar altında Türkiye'nin yargılama yetkisini kullanabilmesine olanak tanır.

VPN Kullanımının Suçun İşlenme Yeri Tespitine Etkisi

İnternet ortamında gizlilik amacıyla sıklıkla başvurulan VPN, kullanıcıların internet protokol adreslerini uzak sunucular üzerinden yönlendirerek maskeleyen bir sistemdir. Bir kullanıcının bilişim sistemlerine VPN aracılığıyla bağlanarak suç içeren bir eylem gerçekleştirmesi halinde, failin konum verileri farklı bir ülkeden geliyormuş gibi görünür. Bu durum, suçun işlenme yerinin ve dolayısıyla hangi ülkenin yargı yetkisine tabi olunacağının tespitini zorlaştıran ciddi bir problem olarak karşımıza çıkmaktadır. Mevzuatımızda bu karmaşık sorunu doğrudan çözen spesifik bir kanuni düzenleme henüz bulunmamaktadır. Ancak ceza hukuku pratiğinde, adil bir yargılama yapılabilmesi için kullanıcının sisteme hangi ülkenin sunucusundan bağlandığı değil, fiili olarak nerede bulunduğu önem taşır. Konum tespitinin maskeleme nedeniyle zorlaşması halinde dahi, adli makamlar failin gerçekte yaşadığı yer, cihaz bilgileri ve diğer makul bağlantı noktalarını araştırarak somut olay özelinde bir değerlendirme yapmalı ve suçun işlendiği asıl yeri tespit etmelidir.

Haksızlık Yanılgısı Kapsamında Kullanıcı Savunmaları

Bilişim suçlarında sıkça karşılaşılan bir diğer hukuki boyut, faillerin eylemlerinin suç teşkil ettiğini bilmedikleri yönündeki savunmalarıdır. Türk Ceza Kanunu'nun otuzuncu maddesinde düzenlenen haksızlık yanılgısı, failin işlediği fiilin haksızlık oluşturduğu hususunda kaçınılmaz bir hataya düşmesi durumunda cezalandırılmamasını öngörür. Bu kurum, failin iradesini değil, ceza sorumluluğunun temeli olan kusurluluğunu ortadan kaldıran bir niteliğe sahiptir. İnternet ve sanal ortamın gerçek dünyadan bağımsız, hukuktan tamamen azade bir alan olduğu yanılsaması, bireyleri hukuka aykırı fiillerin cezai bir karşılığı olmadığı inancına itebilmektedir. Bilişim ortamında gerçekleştirilen hukuka aykırı bir eylemin binlerce kişi tarafından desteklenmiş olması, failin fiilinin hukuka uygun olduğu düşüncesini pekiştirse bile, bu durum haksızlık yanılgısı için mutlak surette aranan kaçınılmazlık şartını hiçbir şekilde sağlamaz.

Bir hatanın ceza hukuku bağlamında kaçınılmaz kabul edilebilmesi için failin bilgi düzeyi, yaşı, eğitim durumu, sosyal çevresi ve mesleği gibi unsurlar göz önünde bulundurularak, hataya düşmemek adına gerekli çabayı gösterip göstermediği incelenir. İnternetin anonimlik sağlayan yapısı ya da dijital eylemlerin sadece bir ekrana dokunmaktan ibaret olma kolaylığı, faillere eylemlerinin hukuki sonuçlarını göz ardı etme lüksü vermez. Kişiler, dijital dünyanın hukuk kurallarından muaf olmadığını bilmekle yükümlüdür. Örneğin, suç teşkil eden bir bilginin sanal alemde çok fazla etkileşim alması sebebiyle hukuken sakıncalı olmadığı düşüncesiyle hareket eden bir fail, kaçınılmaz bir hata içinde sayılamaz ve sorumluluktan kurtulamaz. Zira bilişim sistemlerini kullanan her bireyin asgari düzeyde hukuki normlara uyma yükümlülüğü vardır; dolayısıyla buradaki basit öngörüsüzlük kusuru ortadan kaldırmaz.