Makale

Dijitalleşmenin ve blokzincir teknolojisinin hızla gelişmesiyle birlikte hukuk dünyasında en çok tartışılan konulardan biri akıllı sözleşmeler olmuştur. Geleneksel sözleşme anlayışını köklü bir biçimde değiştiren bu teknoloji, tarafların iradelerini yazılım kodlarına dönüştürerek insan müdahalesine gerek kalmadan edimlerin otomatik olarak ifa edilmesini sağlamaktadır. Hukuk büromuzun pratiğinde sıkça incelediğimiz üzere, bu yeni nesil sözleşmeler, tamamen hukuktan bağımsız bir teknolojik araç değil; aksine, klasik sözleşme teorisinin dijital bir yansımasıdır. İrade açıklamalarının elektronik ortamda kodlar aracılığıyla gerçekleştiği bu sistemde, işlemlerin geri alınamaz ve değiştirilemez doğası hukuki güvenliği artırırken, diğer yandan sözleşmelerin yorumu gibi konularda zorluklar doğurmaktadır. Geçerli bir hukuki bağ kurabilmek için, bu yapıların Türk Borçlar Kanunu prensipleriyle nasıl uyumlaştığını doğru tespit etmek gerekmektedir.

Akıllı Sözleşmelerin Kurulması ve Geçerlilik Şartları

Bir sözleşmenin hukuken geçerli olabilmesi için tarafların karşılıklı ve birbirine uygun irade beyanında bulunmaları şarttır. Akıllı sözleşmelerin kurulması aşamasında, klasik anlamdaki icap ve kabul süreci, sözleşme şartlarının blokzincir ağına kaydedilmesi ve teknik olarak doğrulanması şeklinde gerçekleşir. Tarafların dijital bir cüzdan üzerinden işlem onayı vermesi veya bir tuşa basması, hukuken kabul beyanı olarak nitelendirilmektedir. Sözleşme kodunun ağa yüklenmesiyle birlikte irade beyanları uyuşur ve hukuki işlem vücut bulur. Bu çerçevede, akıllı sözleşmelerin bağımsız ve tamamen yeni bir sözleşme türü olmaktan ziyade, mevcut sözleşme serbestisi kapsamında kurulan işlemlerin özel bir icra yöntemi olduğu kabul edilmektedir. Sözleşmenin kurulmasıyla birlikte devreye giren otomatik ifa mekanizması, tarafların tek taraflı müdahalesini engellediği için kuruluş anındaki irade uyuşması büyük bir hukuki hassasiyet gerektirmektedir.

Şekil Serbestisi ve Yazılı Şekil İhtiyacı

Türk Borçlar Kanunu madde 12 uyarınca sözleşmeler kural olarak herhangi bir şekle tabi değildir. Şekil serbestisi ilkesi gereğince, kanunda aksi öngörülmedikçe akıllı sözleşmelerin elektronik ortamda kodlanarak kurulması geçerlilikleri açısından bir sorun yaratmamaktadır. Ancak kanunun özel olarak yazılı veya resmi şekil şartı aradığı gayrimenkul devri, kefalet veya bağışlama vaadi gibi işlemlerde yalnızca yazılım kodunun bulunması yeterli kabul edilmemektedir. Yazılı şekil, tarafların metni anlayarak imzalamasını gerektirdiğinden, salt teknik kod bu işlevi karşılamaz. Hukuk uygulamalarımızda bu tür şekle tabi işlemlerin geçerli olabilmesi için akıllı sözleşmelerin, tarafların güvenli elektronik imza ile imzaladıkları metinsel bir sözleşmeyle desteklenmesi gerekmektedir. Aksi takdirde, katı şekil kurallarına bağlanan hukuki işlemlerin sadece blokzincir üzerinden otomatik yürütülmesi sözleşmeyi geçersiz kılabilecektir.

Genel İşlem Koşulları ve Şeffaflık İlkesinin Etkisi

Akıllı sözleşmelerin yapısı gereği genellikle taraflardan birinin önceden hazırladığı standart kod şablonları kullanılarak işlem yapılmaktadır. Bu durum, hukukumuzda genel işlem koşulları denetimini doğrudan gündeme getirmektedir. Şeffaflık ve bilgilendirme yükümlülüğü, bir tarafın diğerine sunduğu kodların anlaşılabilir olmasını zorunlu kılar. Zira ortalama bir kullanıcının veya tüketicinin karmaşık yazılım dillerini anlaması beklenemez. Tarafların içeriğini makul şekilde anlayamadığı ve müdahale edemediği kod dizileri, haksız şart teşkil etme riski barındırır. Doktrindeki hakim görüşe göre, kullanıcının aleyhine sonuç doğurabilecek ve iradeyi sakatlayabilecek kodların, kanunun ilgili hükümleri çerçevesinde geçersiz sayılma ihtimali oldukça yüksektir. Bu nedenle sözleşmeyi hazırlayan tarafın, kodun işleyişini ve doğuracağı sonuçları karşı tarafa açık, sade ve net bir hukuki metinle açıklaması büyük önem taşır.

"Code is Law" Prensibi ve Sözleşmenin Sona Ermesi

Dijital dünyada sıkça dile getirilen “code is law” (kod hukuktur) prensibi, sözleşmelerin dış müdahaleye kapalı bir şekilde kesin ve deterministik olarak işlemesini ifade eder. Ancak bu katı teknik yapı, borçlar hukukunun yorum, dürüstlük kuralı ve irade fesadı gibi esnek ve adalet odaklı kurumlarıyla zaman zaman çatışmaktadır. Geleneksel sözleşmelerde tarafların karşılıklı anlaşmasıyla fesih veya mahkeme kararıyla uyarlama mümkünken; akıllı sözleşmelerin değiştirilemezlik özelliği, işlemi geriye almayı veya iptal etmeyi teknik olarak zorlaştırır. Akıllı sözleşmelerin sona erme senaryoları şu şekilde özetlenebilir:

• Otomatik İfa: Kod içinde tanımlanan koşulların eksiksiz gerçekleşmesiyle borcun sona ermesi.
• Tasarım İçi Fesih: Koda önceden yerleştirilen kendini imha komutuyla sözleşmenin işlevsiz bırakılması.
• Fiili İmkansızlık: Sözleşmeyi besleyen dış veri kaynaklarının çökmesi sonucu kodun çalışamaz hale gelmesi.

Bu gibi durumlar göstermektedir ki, salt kodun mutlak bağlayıcılığı hukuki uyuşmazlıkları çözmekte yetersiz kalabilir ve hukuki uyarlama talepleri doğrultusunda kodun güncellenebilir şekilde tasarlanması zorunlu hale gelebilmektedir.