Makale

Akademik dünya, dışarıdan bakıldığında entelektüel üretimin ve bilimsel özgürlüğün kalesi olarak algılansa da, içeride karmaşık bir hiyerarşi ve güç dinamikleri barındırmaktadır. Bu dinamiklerin en karanlık yansımalarından biri olan mobbing, yükseköğretim kurumlarında akademisyenlerin sosyal ve akademik konumlarını sürdürme süreçlerini doğrudan tehdit etmektedir. Bir hukuk bürosu perspektifiyle incelendiğinde, üniversitelerdeki bu psikolojik taciz eylemlerinin temelinde yatan en büyük problemin yeterli hukuki güvencelerin olmaması gerçeği olduğu görülmektedir. Mevzuatımızda yer alan güvencelerin pratikteki işlevsizliği veya yoruma açık yapısı, gücü elinde bulunduran yöneticilerin veya üst unvanlı akademisyenlerin eylemlerini pervasızlaştırmaktadır. Akademisyenlerin hukuki güvencesizlik algısı, onların adil bir çalışma ortamında bilimsel faaliyetlerine odaklanmalarını engellemekte, akademik liyakat ve özgürlüğü zedelemektedir. Bu makalede, akademisyenlerin mobbing karşısında yaşadıkları hukuki korumasızlık durumu ve bu güvencesizliğin akademik hiyerarşideki dağılımı yasal ve istatistiksel veriler ışığında ele alınmaktadır.

Akademik Hiyerarşide Hukuki Güvencesizlik Algısı

Üniversitelerdeki idari ve akademik yapılanma, yasal mevzuat ile şekillendirilmiş olsa da, pratikte gücün merkezileşmesi ve şeffaflıktan uzak kararlar, akademisyenliğin yeterli hukuki güvencelerinin olmaması sorununu doğurmaktadır. Yapılan güncel araştırmalar, yükseköğretim kurumlarında çalışan akademisyenlerin büyük bir çoğunluğunun, akademik ve yönetsel tahakküm karşısında kendilerini hukuken korumasız hissettiklerini ortaya koymaktadır. Özellikle alt unvan gruplarındaki akademisyenler, bu güvencesizliği çok daha derinden hissetmektedir. Yasal çerçevedeki boşluklar, şikayet mekanizmalarının işletilmesinde tarafsızlığın sağlanamaması ve yöneticilerin geniş takdir yetkileri, hukuki koruma mekanizmalarının işlevsizleşmesine neden olmaktadır. Akademisyenlerin, hak arama hürriyetlerini kullanırken bile fiili bir yaptırımla karşılaşma veya ilerideki akademik yükselmelerinde engellenme korkusu yaşamaları, mevcut yasal düzenlemelerin pratik hayatta yeterli bir hukuki güvenlik şemsiyesi sunamadığının en açık göstergesidir.

Unvanlara Göre Hukuki Güvencesizlik Verileri

Hukuki güvencesizlik hissi, akademisyenin bulunduğu unvan kademesine göre ciddi bir değişkenlik göstermektedir. Sistemin hiyerarşik yapısı gereği, kariyerinin başındaki genç akademisyenler, yasal koruma eksikliğini en fazla deneyimleyen gruptur. Aşağıdaki tablo, farklı unvan gruplarındaki akademisyenlerin yeterli hukuki güvencelerin olmaması durumunu bir zorluk olarak algılama ortalamalarını yansıtmaktadır:

Tablodaki veriler açıkça göstermektedir ki, unvan sıralamasında yukarıya doğru çıkıldıkça, hukuki güvencesizlikten kaynaklanan sorunların algılanma düzeyi düşmektedir. Araştırma görevlileri ve doktor öğretim üyeleri, iş güvencelerinin daha kısıtlı olması ve atama-yükseltilme süreçlerindeki yasal belirsizlikler nedeniyle hukuki açıdan en savunmasız kesimi oluşturmaktadır. Kariyerin ilk basamaklarındaki bu yoğun güvencesizlik algısı, akademik özgürlüğün önündeki en büyük engellerden birini teşkil etmektedir.

Liyakat, Kadro Sorunları ve Hukuksal Boşluklar

Hukuki güvencesizliği besleyen en temel unsurlardan biri de kadro atamalarındaki liyakat ihlalleri ve kayırmacılık (nepotizm) uygulamalarıdır. Üniversitelerde akademik kadro ilanlarının objektif ve denetlenebilir standartlardan uzaklaşması, hukuki denetimin yetersiz kaldığı gri alanlar yaratmaktadır. Bir akademisyenin, liyakatine ve bilimsel yeterliliğine rağmen kadro alamaması karşısında başvurabileceği hukuki yolların uzunluğu ve idari yargıdaki ispat zorlukları, mevcut güvencesizliği kurumsallaştırmaktadır. İlgili yasaların, gücü elinde bulunduran akademik yöneticilere tanıdığı geniş takdir marjı, çoğu zaman subjektif kararların meşrulaştırılması için bir araç olarak kullanılmaktadır. Etkili bir önleyici denetim mekanizmasının olmaması, akademik liyakatin gözetilmemesini sıradanlaştırmakta ve akademisyenin kuruma karşı duyduğu yasal güveni temelden sarsmaktadır. Adil bir yargılama ve hak arama sürecinin hızlı işlememesi, mağduriyetleri kalıcı hale getirmektedir.

Yasal Düzenlemelerin Pratiğe Yansımaması ve Çözüm İhtiyacı

Mevzuatta akademisyenlere sağlanan birtakım haklar bulunsa da, bu kuralların pratikteki uygulanışı çalışma ortamında ciddi yaralar almaktadır. Özellikle idari soruşturmalarda ve görev yeri değişikliklerinde, idari işlemlerin hukuka uygunluk denetimi genellikle şekli bir incelemeden öteye gidememektedir. Yöneticilerin eylemlerinden dolayı hesap verebilirliğinin düşük olması, hukuki güvence eksikliğinin temel kaynağıdır. Haksız uygulamaların yargıya taşınması durumunda karşılaşılan en büyük engel, idare hukukundaki ispat külfeti ve tanık bulma zorluğudur; zira hiyerarşik yapı içinde diğer çalışanlar da hedef olma korkusuyla tanıklık yapmaktan veya beyanda bulunmaktan çekinmektedir. Gerçek bir akademik bağımsızlıktan bahsedebilmek için, öncelikle akademisyenin iş güvencesinin idarecilerin keyfiyetinden çıkarılarak kesin hukuki temellere oturtulması zorunludur. Hukuk sisteminin, akademi içerisindeki bu sorunları giderecek ve akademisyenlerin yasal haklarını proaktif bir şekilde koruyacak emredici normlarla yeniden güncellenmesi gerekmektedir.