Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Yargılama sırasında yapılan kanuni düzenlemeler hakkı kısıtlayamaz.
• Alacağın tahsil imkânının engellenmesi mülkiyet hakkını ihlal eder.
• Hukuki mekanizmaları işletme hakkı sonradan ortadan kaldırılamaz.
• Etkili başvuru yolu kanuni düzenlemeyle işlevsiz bırakılamaz.

Bu karar, bireylerin mülkiyet hakkı iddialarını yargı mercileri önünde ileri sürebilme ve alacaklarına kavuşabilme güvencesini pekiştiren son derece önemli bir hukuki nitelik taşımaktadır. Mahkeme huzurunda devam eden bir yargılama süreci varken, sonradan yürürlüğe giren kanuni bir düzenleme ile kişinin alacağını tahsil etme imkânının fiilen imkânsız hâle getirilmesi, mülkiyet hakkı ile bağlantılı olarak etkili başvuru hakkının açık bir ihlali olarak değerlendirilmiştir. Teorik olarak var olan bir dava yolunun, kanun koyucunun sonradan yaptığı bir müdahaleyle pratikte başarı şansını yitirmesi hukuki güvenlik ilkesine aykırı bulunmuştur.

Karar, devletin kanun yapma yetkisini kullanırken devam eden davalara müdahale etmeme ve kişilerin hak arama hürriyetini işlevsiz bırakmama yükümlülüğünü net bir şekilde çizmektedir. Anayasa Mahkemesi tarafından daha önce ortaya konulan anayasal ilkelerin kararlılıkla uygulandığını göstermektedir. Şirketlere veya benzeri kurumlara yatırılan paraların iadesi için açılan benzer davalarda, kanuni düzenlemeler öne sürülerek vatandaşın tahsilat imkânının engellenemeyeceği tescillenmiştir. Uygulamada, derece mahkemelerinin bu tür kanun değişikliklerini yorumlarken anayasal güvenceleri ve mülkiyet hakkının özünü mutlaka korumaları gerektiği yönünde güçlü bir emsal teşkil edecektir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucu Mustafa Taşcı, geçmişte bir şirkete yatırdığı parasının kendisine iade edilmesi talebiyle idari ve hukuki yollara başvurarak dava açmıştır. Dava süreci normal seyrinde devam ederken, kanun koyucu tarafından yeni bir yasal düzenleme yürürlüğe konulmuştur. Bu yeni kanuni düzenleme, başvurucunun parasını tahsil etmesini sağlayan hukuki yolları fiilen işlevsiz bırakmış ve alacağın tahsil edilme ihtimalini ortadan kaldırmıştır. Başvurucu, kanuni bir müdahale ile mahkeme önündeki hakkının elinden alınması ve açtığı davanın anlamsız hâle gelmesi üzerine, mülkiyet hakkının ve bu hakkını koruyacak etkili bir hukuki yola başvurma imkânının engellendiğini ileri sürerek Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur. Temel talep, alacak davası sırasında kanuni düzenleme ile yaratılan mağduriyetin ve hak ihlalinin tespit edilerek giderilmesidir.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi bu uyuşmazlığı, Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m. 35'te güvence altına alınan mülkiyet hakkı ve Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m. 40'ta düzenlenen etkili başvuru hakkı çerçevesinde ele alarak değerlendirmiştir.

Temel kural olarak, kişilerin sahip oldukları mülkiyet hakkını koruyabilmeleri için teorik düzeyde öngörülen hukuki yolların pratikte de işler ve etkili olması zorunludur. Alacağın tahsili amacıyla uygun hukuki yollara başvurulmasına rağmen, yargılama sürecinde sonradan yapılan bir kanuni düzenleme ile bireylerin hukuki mekanizmaları işletme imkânından mahrum bırakılması anayasal güvencelere aykırılık teşkil eder. Anayasa Mahkemesinin yerleşik içtihatlarına göre, Turgay Kılıç kararında da belirgin biçimde vurgulandığı üzere, kanun koyucunun devam eden uyuşmazlıklara taraf olan vatandaşların aleyhine sonuç doğuracak şekilde yargı yolunu fiilen kapatması veya hakkın elde edilmesini olanaksız kılması hukuki güvenlik ilkesiyle bağdaşmaz.

Etkili başvuru hakkı, yalnızca bir davanın açılabilmesini değil, o davanın sonucunda verilecek kararın uygulanabilmesini ve ihlalin giderilmesini de güvence altına alır. Dava devam ederken yapılan mevzuat değişikliği sonucu alacağın tahsilinin kanunen imkânsız hâle getirilmesi, başvuru yolunu başarı sunma kapasitesinden yoksun bırakır. Bu durum, mülkiyet hakkına yapılan müdahalenin denetlenmesini ve zararın giderilmesini engellediği için, mülkiyet hakkı ile bağlantılı olarak etkili başvuru hakkının ihlali anlamına gelir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi Birinci Bölümü, dosya kapsamında yaptığı incelemede, uyuşmazlığın özünün şirkete yatırılan paranın iadesi için yürütülen yargılama sırasında gerçekleşen mevzuat değişikliği ve bunun doğurduğu sonuçlar olduğunu tespit etmiştir. Mahkeme, daha önce Turgay Kılıç başvurusunda ortaya koyduğu anayasal ilkelerin bu somut olay için de birebir geçerli olduğunu ve ayrılmayı gerektiren bir farklılık bulunmadığını vurgulamıştır.

Somut olayda başvurucu, alacağının tahsili amacıyla kanunun öngördüğü uygun hukuki yollara zamanında başvurmuş ve davasını açmıştır. Ancak yargılama olağan akışında sürerken yürürlüğe konulan kanuni düzenleme, başvurucunun bu hukuki mekanizmaları işletme ve alacağına kavuşma imkânını fiilen elinden almıştır. Teorik düzeyde etkili bir yol olduğu kabul edilen dava yolu, sonradan yapılan kanuni müdahale nedeniyle pratikte bir başarı sunma kapasitesini tamamen yitirmiştir. Bu durum, devletin, kişilerin mülkiyet hakkını korumak için pratik ve etkili yollar sunma şeklindeki pozitif yükümlülüğünü yerine getirmediğini açıkça göstermektedir.

Anayasa Mahkemesi, başvurucunun ihlal iddialarının esasının ancak yeni bir yargılama yapılarak değerlendirilebileceğine ve bu sebeple ihlalin ortadan kaldırılması için yeniden yargılama yapılmasında hukuki yarar bulunduğuna hükmetmiştir. Derece mahkemesinin dosyayı ele alarak yeniden yargılama işlemlerini başlatması ve Anayasa Mahkemesi tarafından tespit edilen ihlal nedenlerini giderecek, anayasal ilkelere uygun yeni bir karar vermesi gerektiği belirtilmiştir.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi, mülkiyet hakkıyla bağlantılı olarak etkili başvuru hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiş ve yeniden yargılama yapılması amacıyla kararın bir örneğinin Konya Bölge Adliye Mahkemesi 6. Hukuk Dairesine gönderilmek üzere ilk derece mahkemesine iletilmesine hükmederek başvuruyu kabul etmiştir.