Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi Radelıć - Hırvatistan Kararı 12432/22 B.

Bu karar hukuken, suç gelirlerinin müsaderesi kurumunun uygulanmasında kanunilik ve öngörülebilirlik ilkelerinin mülkiyet hakkı bağlamında ne denli kritik olduğunu açıkça ortaya koymaktadır. Mahkeme, tüzel kişiye sağlanan haksız menfaatin, açık bir cezai düzenleme olmaksızın şirket yöneticisinin şahsi malvarlığından müsadere edilmesinin mülkiyet hakkının ihlali anlamına geldiğine hükmetmiştir.

Ceza adalet sisteminde mülkiyet hakkına müdahale niteliğindeki her türlü tedbirin, bireyler tarafından önceden öngörülebilir, açık ve net yasal dayanaklara sahip olması gerektiği vurgulanmıştır. Aksi takdirde, devletin yetkilerini keyfi olarak genişlettiği kabul edilecektir.

Benzer davalardaki emsal etkisi, özellikle tüzel kişiler lehine işlenen suçlarda failin şahsi malvarlığına gidilebilmesi için iç hukukta sınırları net çizilmiş kuralların bulunması zorunluluğudur. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, ceza yargılamalarında ticaret hukuku hükümlerinin kıyas yoluyla sanık aleyhine genişletilerek müsadere kararı verilemeyeceğinin altını çizmiştir.

Uygulamadaki önemi ise, yerel mahkemelerin "tüzel perdenin aralanması" veya benzeri sorumluluk ilkelerini ceza yargılamasına doğrudan ithal etmesinin Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin mülkiyetin korunması ilkesiyle bağdaşmayacağını göstermesidir. Hukuk uygulayıcıları için bu karar, mülkiyete yönelik yaptırımların dar ve kanunun lafzına sıkı sıkıya bağlı kalınarak yorumlanması gerektiğini hatırlatan güçlü bir emsaldir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Dražen Radelić, tek pay sahibi ve müdürü olduğu bir limited şirketin ticari faaliyetleri kapsamında işlenen evrakta sahtecilik ve ticari dolandırıcılık suçlarından Hırvatistan mahkemelerinde yargılanmıştır. Yargılama devam ederken şirket 2011 yılında iflas etmiş ve ticaret sicilinden terkin edilerek hukuken tamamen ortadan kalkmıştır. Yerel mahkeme, başvurucunun sahte çekler aracılığıyla kendi şahsına değil, doğrudan şirket lehine yüksek miktarda haksız kazanç sağladığına hükmederek kendisine ertelemeli hapis cezası vermiştir. Bununla birlikte mahkeme, suçtan elde edilen gelirin iadesi bağlamında, şirket artık sicilde bulunmadığı için söz konusu meblağın bizzat başvurucunun şahsi malvarlığından müsadere edilerek devlete ödenmesine karar vermiştir. Başvurucu, suç gelirinin kendi şahsi hesabına geçmediğini, şirketin parayı kullandığını belirterek şahsi malvarlığına yönelik bu karara itiraz etmiş, sonuç alamayınca mülkiyet hakkının ihlalinin tespiti talebiyle Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'ne başvurmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Uyuşmazlığın çözümünde temel alınan düzenleme, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'ne Ek 1 No.lu Protokol'ün 1. maddesinde düzenlenen mülkiyet hakkıdır. Bu evrensel kural, herkesin malvarlığına saygı gösterilmesi hakkına sahip olduğunu ve kamu yararı ile kanunların öngördüğü koşullar dışında kimsenin mülkiyetinden yoksun bırakılamayacağını güvence altına almaktadır.

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, bu temel hakkın ihlal edilip edilmediğini incelerken, müdahalenin kanunilik şartını taşıyıp taşımadığına odaklanmıştır. Olay tarihinde yürürlükte olan Hırvatistan Ceza Kanunu m.77 ve Hırvatistan Ceza Kanunu m.5 hükümleri, suçtan elde edilen gelirlerin kimsenin üzerinde kalamayacağını ve doğrudan ya da dolaylı olarak haksız kazanç elde eden kişi veya kurumlardan müsadere edileceğini emretmektedir. İlgili kanun metni, müsaderenin yapılacağı kişinin doğrudan veya dolaylı olarak suç gelirini elinde bulunduran kişi olması gerektiğini açıkça belirtmektedir.

Bununla birlikte, somut uyuşmazlıkta yerel mahkemeler müsadere kararını verirken doğrudan ceza mevzuatıyla yetinmemiş, özel hukuk alanına giren Ticaret Şirketleri Kanunu m.252 hükmüne kıyasen dayanmışlardır. Söz konusu madde, şirket yöneticisinin özen yükümlülüğüne aykırı davranması halinde şirket alacaklılarına karşı doğacak şahsi sorumluluğunu düzenlemektedir. Yerel mahkemeler, tüzel kişiliğin iflas yoluyla sona ermiş olması nedeniyle bu hukuk kuralını ceza yargılamasına taşıyarak, tüzel kişi lehine elde edilen suç gelirinin bizzat şirket müdürünün şahsi malvarlığından alınmasına hükmetmiştir.

AİHM'nin yerleşik içtihat prensiplerine göre, mülkiyet hakkına yapılan bir müdahalenin "kanunla öngörülmüş" sayılabilmesi için ilgili kuralın vatandaşlar tarafından erişilebilir, makul düzeyde öngörülebilir ve kamu gücünün keyfiliğine karşı yeterli yasal güvenceler içeriyor olması zorunludur. Mahkemenin kendi yorum ve uygulamaları, ulusal normların öngörülebilir bir çerçevede kalmasını gerektirir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, başvurucunun mülkiyet hakkına yapılan müdahalenin kanunilik ve öngörülebilirlik unsurlarını taşıyıp taşımadığını detaylı bir şekilde değerlendirmiştir. Mahkeme, yerel mahkemelerin başvurduğu kıyas yönteminin ve ceza hukuku alanında doğrudan ticaret hukuku hükümlerinin uygulanmasının hukuki açıdan öngörülemez bir sonuç doğurduğunu tespit etmiştir.

Hırvatistan ceza mevzuatında, suç gelirlerinin ancak bu gelirden doğrudan veya dolaylı olarak maddi fayda sağlayan, yani haksız kazancın fiilen malvarlığına girdiği kişilerden müsadere edilebileceği açıkça düzenlenmiştir. Somut olayda ise, sahte çeklerden elde edilen maddi gelirin başvurucunun şahsi kullanımına değil, olaydan kısa bir süre sonra iflas ederek sicilden terkin edilmiş olan şirketin ticari hesaplarına girdiği sabittir. Yerel mahkemelerin, salt şirketin iflas etmiş ve tüzel kişiliğinin sona ermiş olmasından hareketle, ceza kanununda açıkça bir dayanağı bulunmamasına rağmen ticaret hukuku prensiplerini kullanarak şahsi müsadereye gitmesi, kanunilik ilkesini temelinden sarsmıştır. Bir kamu hukuku dalı olan ceza yargılamasında "tüzel perdenin aralanması" benzeri zorlama bir yorumla sanık aleyhine müsadere uygulanması hukuken kabul edilemez bulunmuştur.

Ayrıca Mahkeme, bu tür genişletici ve kıyasa dayalı bir ceza hukuku uygulamasının, başvuranın mahkûm olduğu suçun doğasıyla ve ihlal edilen kurallarla da bağdaşmadığına dikkat çekmiştir. Hukuki belirlilik ilkesi gereğince, bir bireyin eylemlerinin ve mahkeme süreçlerinin olası sonuçlarını önceden makul ölçüde öngörebilmesi esastır. Oysa olaydaki ulusal mahkeme kararları, başvurucuyu öngöremeyeceği, hukuki dayanaktan yoksun ve tamamen keyfi bir mali külfet altına sokarak aşırı bir bireysel yük yüklemiştir. Mahkeme, ortada yeterli bir yasal dayanak bulunmadığından müdahalenin meşru amaç ve ölçülülük unsurlarını ayrıca tartışmaya dahi gerek duymamıştır.

Sonuç olarak Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, mülkiyet hakkına yapılan müdahalenin ulusal hukukta yeterince öngörülebilir ve açık bir yasal dayanağa sahip olmaması nedeniyle Sözleşme'ye Ek 1 No.lu Protokol'ün 1. maddesinin ihlal edildiği yönünde karar vererek başvuruyu kabul etmiştir.