Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Mülkiyet hakkı yasal düzenlemelerle ölçüsüzce sınırlandırılamaz.
• Tahsil imkânının yasa ile engellenmesi hak ihlalidir.
• Mülkiyet hakkıyla bağlantılı etkili başvuru hakkı esastır.
• Yargılama sürerken getirilen engelleyici kurallar öngörülemezdir.

Bu karar, devam eden bir hukuki uyuşmazlık sırasında yürürlüğe giren yeni bir yasal düzenlemenin, bireylerin mülkiyet hakkına ve adalete erişim imkânlarına geriye dönük olarak ne derece müdahale edebileceği sorusunu hukuken netleştirmektedir.

Şirkete yatırılan bir bedelin iadesi için açılan davada, alacağın tahsil edilmesini imkânsız hâle getiren yasal düzenlemenin sonradan uygulanması, Anayasa ile güvence altına alınan mülkiyet hakkı ve bu hakla bağlantılı etkili başvuru hakkının açık bir ihlali olarak değerlendirilmiştir.

Bu kararın benzer ticari ve hukuki davalardaki emsal etkisi oldukça büyüktür. Zira idare veya yasama organı tarafından sonradan getirilen kısıtlayıcı normların, devam eden derdest davalarda vatandaşların meşru beklentilerini ve alacak haklarını ortadan kaldıracak şekilde geriye dönük uygulanamayacağı bir kez daha ortaya konulmuştur.

Özellikle Yüksek Mahkemece daha önce verilen emsal niteliğindeki kararlara atıf yapılarak, yargısal mekanizmaların işlevsiz bırakılamayacağı ilkesi perçinlenmiştir. Uygulamada yerel mahkemelerin ve istinaf dairelerinin, yasal değişiklikleri tatbik ederken anayasal mülkiyet güvencesini ve mahkemeye erişim hakkını mutlak surette gözetmeleri gerektiği güçlü bir biçimde vurgulanmıştır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Stefan Johannes Brauer isimli başvurucu, bir şirkete yatırmış olduğu paranın tarafına iade edilmemesi üzerine alacağını tahsil etmek amacıyla ilgili şirket aleyhine hukuk davası açmıştır. Alacak davası yerel mahkemeler nezdinde görülmeye devam ederken, yasama organı tarafından yeni bir kanuni düzenleme hayata geçirilmiştir. Yürürlüğe giren bu yeni yasal düzenleme, başvurucunun devam eden davasına konu olan alacağın şirketten hukuki yollarla tahsil edilme imkânını tamamen ortadan kaldırmıştır.

Davaya bakmakta olan ilk derece mahkemesi ve istinaf mahkemeleri de sonradan çıkarılan bu yasayı derdest uyuşmazlığa uygulayarak başvurucunun alacağını tahsil etmesine yönelik talebini reddetmişlerdir. Olağan kanun yolu süreçlerinden kendi lehine bir sonuç alamayan başvurucu, devletin sonradan çıkardığı bir yasa hükmü ile parasını almasını engellemesinin, meşru beklentisini yok etmesinin ve davasını işlevsiz hâle getirmesinin anayasal güvenceleri zedelediğini belirterek Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuş, mülkiyet hakkı ile mahkemeye erişim hakkının ihlal edildiğini savunarak uğradığı maddi zararın tazmin edilmesini ve yeniden yargılama yapılmasını talep etmiştir.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, önüne gelen uyuşmazlığı değerlendirirken temel olarak Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m. 35 kapsamında koruma altına alınan mülkiyet hakkı ile Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m. 40 hükmünde düzenlenen etkili başvuru hakkını esas almıştır. Anayasa'nın 35. maddesi uyarınca herkes mülkiyet ve miras haklarına sahiptir ve bu haklar ancak kamu yararı amacıyla, kanunla sınırlanabilir. Mülkiyet hakkının etkin bir şekilde korunabilmesi için bireylerin haksız müdahalelere karşı yargı mercileri önünde haklarını arayabilmeleri şarttır.

Anayasa'nın 40. maddesi ise, anayasal hakları ve hürriyetleri ihlal edilen kişilerin gecikmeksizin yetkili makamlara başvurma imkânının sağlanmasını devlete negatif ve pozitif bir yükümlülük olarak yükler. Mahkemenin yerleşik içtihatlarına göre, mülkiyet hakkına yapılan müdahalelere karşı etkili hukuk yollarının oluşturulması zorunludur. Alacak hakkı, mülkiyet hakkı kapsamında korunan maddi ve meşru bir değerdir. Kişilerin hukuka uygun şekilde sahip oldukları alacaklarını yetkili mahkemeler aracılığıyla tahsil edebilmeleri için dava açma hakkı en temel güvence altındadır.

Yargılama süreci usulüne uygun şekilde devam ederken, davacının haklı beklentisini ve alacağını doğrudan ortadan kaldıracak, yargısal korumayı tamamen etkisiz bırakacak ve davanın sonucunu peşinen davacı aleyhine belirleyecek nitelikteki yasal düzenlemelerin derdest davalara uygulanması, hukuki güvenlik, öngörülebilirlik ve belirlilik ilkeleriyle kesinlikle bağdaşmamaktadır. Anayasa Mahkemesi, benzer mahiyetteki hukuki ve maddi sorunları incelediği emsal kararlarında da bu ilkeyi netleştirmiş olup, yargılama sırasında yapılan kanuni düzenlemelerin, kişilerin mahkemeye erişim ve etkili başvuru hakkını zedeleyecek mahiyette geriye yürütülerek uygulanmasının anayasaya aykırılık teşkil ettiğini doktrin ve yerleşik içtihat bağlamında istikrarlı bir temel kural hâline getirmiştir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi Birinci Bölümü, somut olayda başvurucunun şirkete yatırdığı paranın iadesi için haklı ve meşru bir beklentiyle başlattığı yasal sürecin, yargılama devam ederken yapılan kanuni bir düzenleme ile fiilen ve hukuken sonuçsuz bırakıldığını tespit etmiştir. Mahkeme, daha önce tam olarak benzer mahiyette olan ve emsal teşkil eden Turgay Kılıç kararında ortaya koyduğu anayasal ilkeler ve içtihatlar doğrultusunda somut uyuşmazlığı enine boyuna değerlendirmiştir. Başvurucunun, alacağını tahsil edebilmek amacıyla usulüne uygun şekilde adli makamlar önünde hukuki yollara başvurduğu, ancak yargılama sürecinde yürürlüğe giren yeni yasa kuralının, hukuki mekanizmaları işletme imkânını doğrudan elinden aldığı açıkça vurgulanmıştır.

Yüksek Mahkeme tarafından yapılan kapsamlı incelemede, devletin kamu yararı amacıyla yasal düzenleme yapma yetkisi bulunmakla birlikte, bu yetkinin bireylerin derdest davalardaki meşru mülkiyet haklarını, alacak beklentilerini ve yargısal koruma imkânlarını ortadan kaldıracak ölçüde kullanılamayacağı saptanmıştır. Yargı mekanizmasının, sonradan getirilen kanuni düzenlemelerle davacı taraf aleyhine tamamen işlevsiz hâle getirilmesi, mülkiyet hakkı ile bağlantılı olarak etkili başvuru hakkının anayasal özünü doğrudan zedeleyen ve adil yargılanma standartlarını ortadan kaldıran bir durum olarak tespit edilmiştir. Yüksek Mahkeme, eldeki başvuruda söz konusu anayasal ilkelerden ayrılmayı gerektiren farklı bir fiilî veya hukuki durumun bulunmadığını ve ihlalin sübuta erdiğini kesin olarak teyit etmiştir.

İhlalin ve sonuçlarının ortadan kaldırılması amacıyla, uyuşmazlığın adil bir şekilde yeniden ele alınması gerektiği belirtilmiş, ihlale neden olan Konya Bölge Adliye Mahkemesi 6. Hukuk Dairesince verilen kararın kaldırılması ve dava dosyasının ilk derece mahkemesinden temin edilerek yeniden görülmesi için ilgili mercilere gönderilmesi gerektiği ifade edilmiştir. Yeniden yargılama yapılması kararının, anayasal ihlalin giderilmesi için kendi başına yeterli ve etkili bir hukuki çözüm sağlayacağı anlaşıldığından, başvurucunun ayrıca talep etmiş olduğu maddi tazminat isteminin ise reddine karar verilmesi uygun görülmüştür.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi Birinci Bölümü, mülkiyet hakkıyla bağlantılı olarak etkili başvuru hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.