Anayasa Mahkemesi Aziz Sevin Kararı 2021/41453 B.

Bu karar, idari işlemlerin iptali sonrasında idarenin hukuki sorumluluğuna ilişkin açılan tam yargı davalarında, mahkemelerin gerekçelendirme yükümlülüğünün sınırlarını net bir şekilde ortaya koymaktadır. Anayasa Mahkemesi, idarenin hatalı bir işlemi nedeniyle mağdur olduğunu iddia eden bireylerin açtığı tazminat davalarında, mahkemelerin sadece "yargı kararının uygulandığı" şeklindeki şablon ve genel gerekçelerle yetinemeyeceğini kesin bir dille vurgulamıştır. Bireylerin uyuşmazlığın sonucunu değiştirebilecek nitelikteki esaslı iddialarının, özellikle idarenin hizmet kusurunun bulunup bulunmadığına yönelik itirazlarının, mahkemelerce mutlaka tartışılarak karara bağlanması gerektiği tescil edilmiştir.

Karar, uygulamada sıklıkla karşılaşılan ve idarenin kusurlu işlemleri neticesinde ortaya çıkan zararların tazmini istemiyle açılan davalar için çok önemli bir emsal teşkil etmektedir. Benzer uyuşmazlıklarda idare mahkemelerinin, idari işlemin iptal gerekçelerini, idarenin kendi hatasından kaynaklanan bir hizmet kusuru olup olmadığını ve bu kusurun davacı üzerinde yarattığı somut zararları detaylı bir biçimde irdelemesi zorunluluğu bir kez daha hatırlatılmıştır. Böylece, vatandaşların idareye duyduğu güvenin korunması ve idarenin kusurlu eylemleri neticesinde ortaya çıkan mağduriyetlerin giderilmesi noktasında mahkemelerin daha denetleyici bir rol üstlenmesi gerektiği, aksi durumun adil yargılanma güvencelerini ihlal edeceği güvence altına alınmıştır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüğü tarafından 2009 yılında yapılan sınavı başarıyla geçerek lisanslı harita ve kadastro mühendisliği bürosu açan başvurucu, başka bir adayın açtığı dava sonucunda söz konusu sınavın yargı kararıyla bütünüyle iptal edilmesi üzerine mağduriyet yaşamıştır. Sınav kılavuzu ile soru kitapçığı arasındaki kural çelişkisi nedeniyle idari yargı yerlerince iptal edilen sınav sonrasında, idare tarafından mevcut faaliyetteki büroların tamamen kapatılmasına karar verilmiştir.

Başvurucu, idarenin kendi hatasından kaynaklanan bu iptal kararı nedeniyle bürosunu kapatmak zorunda kaldığını, işsiz kaldığını ve maddi manevi büyük zarara uğradığını belirterek idareye karşı iptal ve tazminat davası açmıştır. Ancak idare mahkemesi, idarenin geçmişe etkili olarak mahkeme kararını uyguladığını ve idarenin tazminat sorumluluğunu doğuracak bir hizmet kusuru bulunmadığını belirterek davayı reddetmiştir. Başvurucu, idarenin hatası nedeniyle uğradığı zararların ve bu konudaki esaslı itirazlarının mahkemelerce hiç tartışılmadığını belirterek Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, uyuşmazlığı değerlendirirken öncelikle Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m. 36 kapsamında güvence altına alınan adil yargılanma hakkı ve bu hakkın en temel unsurlarından biri olan gerekçeli karar hakkı prensiplerine dayanmıştır. Anayasa'nın 141. maddesinde de açıkça vurgulandığı üzere, bütün mahkemelerin her türlü kararlarının gerekçeli olarak yazılması yasal ve anayasal bir zorunluluktur.

Gerekçeli karar hakkı, kişilerin hakkaniyete uygun bir şekilde yargılanmalarını sağlamayı ve bu amaca uygunluk yönünden yargılamanın denetlenmesini amaçlamaktadır. Mahkeme kararlarının, davanın temel maddi ve hukuki sorunları ile taraflarca ileri sürülen ve davanın sonucunu doğrudan etkileyen iddia ve itirazlar hakkında, delillerle bağ kurulmak suretiyle yeterli gerekçeyi içermesi şarttır. Uyuşmazlığın hukuki ve maddi sorunlarıyla ilgisiz veya kalıplaşmış değerlendirmelere kararda yer verilmesi, gerekçeli karar hakkıyla bağdaşmamaktadır.

Yerleşik anayasal içtihat prensiplerine göre, kanun yolu incelemesi yapan merciin, yargılamayı yapan mahkemeyle aynı sonuca ulaşması ve bunu aynı gerekçeyi kullanarak veya aynı atıfla kararına yansıtması kural olarak yeterli görülebilir. Ancak, ilk derece mahkemesince hiç karşılanmayan veya ancak ilk defa kanun yolu merciine ileri sürülebilecek nitelikteki esaslı iddia ve itirazların, kanun yolu merciince de değerlendirilmemesi gerekçeli karar hakkının ağır bir ihlaline yol açmaktadır. Mahkemelerin, davanın sonucunu değiştirebilecek nitelikte olan ve davayla doğrudan ilgili bulunan hususlara makul, aydınlatıcı ve tatmin edici bir gerekçeyle yanıt vermesi, adil yargılanma hakkının temel bir gereğidir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, başvurucunun iddialarını ve derece mahkemelerinin vermiş olduğu kararları detaylıca incelediğinde, yargılama sürecinde ileri sürülen esaslı itirazların tamamen cevapsız bırakıldığını tespit etmiştir. Başvurucu yargılamanın her aşamasında; idarenin kendi hazırladığı hatalı eylem ve işlemi nedeniyle sınavın iptal edildiğini, bu noktada bir sınav katılımcısı olarak kendisine atfedilebilecek herhangi bir kusurun bulunmadığını, idari işleme güvenerek mesleğinin gereği olarak büro açtığını, bu büroya yatırım yaptığını ve idarenin bu hatası yüzünden işsiz kalarak ciddi zarara uğradığını ısrarla dile getirmiştir.

Buna karşılık idare mahkemesinin kararında; sınavın niçin iptal edildiği, bu iptal sürecinde idarenin hatalı bir işleminin olup olmadığı, şayet idarece yapılan hatalı bir işlem varsa bunun idare hukuku anlamında bir hizmet kusuru sayılıp sayılamayacağı ve bu iptal kararının başvurucu yönünden doğurduğu spesifik hukuki ve maddi sonuçlar hiçbir şekilde tartışılmamıştır. Derece mahkemesi, idarenin işleminin yalnızca kesinleşmiş bir yargı kararının yerine getirilmesinden ibaret olduğunu belirterek uyuşmazlığı şablon bir gerekçeyle reddetmiştir. Kararın temyiz edilmesi üzerine inceleme yapan kanun yolu mercii de bu eksiklikleri gidermemiş ve kararı onamakla yetinerek bu eksikliği temyiz aşamasında da sürdürmüştür.

Yüksek Mahkeme, başvurucunun dile getirdiği iddia ve itirazların davanın ve uyuşmazlığın sonucu ile doğrudan ilgili olduğunu, bu nedenle söz konusu itirazların yargı mercileri tarafından titizlikle incelenerek ilgili ve yeterli bir gerekçeyle karşılanmasının bir zorunluluk olduğunu vurgulamıştır. Ancak derece mahkemelerinin söz konusu iddialarla ilgili hiçbir değerlendirme yapmaması ve idarenin hizmet kusuruna yönelik tartışmalardan kaçınması, anayasal bir güvence olan gerekçeli karar hakkının ihlali olarak değerlendirilmiştir.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi Birinci Bölümü, başvurucunun gerekçeli karar hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.