Anayasa Mahkemesi Nejdet Çelebi Kararı 2023/84809 B.

Bu karar, hukuken kesinleşmiş ya da yargılama aşamasında olan alacak haklarının, sonradan yürürlüğe giren kanuni düzenlemelerle tahsil kabiliyetinin ortadan kaldırılmasının ağır bir anayasal hak ihlali oluşturduğunu net bir biçimde ortaya koymaktadır. Anayasa Mahkemesi, bireylerin mülkiyet hakkını korumak için kullanabilecekleri hukuki başvuru yollarının, yasama tasarruflarıyla etkisiz veya bütünüyle işlevsiz hale getirilmesini mülkiyet hakkıyla bağlantılı etkili başvuru hakkının doğrudan ihlali olarak nitelendirmiştir. Hukuk devletinin en temel gereklerinden biri olan hukuki güvenlik ilkesi, vatandaşların yargı makamlarına olan güvenini sarsacak müdahalelerden kaçınılmasını zorunlu kılmaktadır.

Benzer davalarda bu kararın emsal etkisi son derece güçlü ve belirleyicidir. Özellikle şirketlere yatırılan paraların iadesi sürecinde meşru hukuki yolları tüketen vatandaşların, sonradan çıkarılan mevzuat değişiklikleriyle mağdur edilmesinin kesin olarak önüne geçilmesi hedeflenmiştir. Kararın uygulamadaki önemi, yasama organının mülkiyet haklarına müdahale ederken yargısal koruma yollarını ve hak arama hürriyetini sonuna kadar açık tutması gerektiği prensibini pekiştirmesinden kaynaklanmaktadır. Bu içtihat sayesinde, devam eden derdest davalarda kanun değişikliği gerekçe gösterilerek vatandaşın aleyhine ve haksız yere verilen kararların, yeniden yargılama yoluyla düzeltilmesi imkanı doğmuş, böylelikle adalet sistemine olan inanç korunmuştur.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Uyuşmazlık, Nejdet Çelebi isimli vatandaşın bir ticari şirkete yatırdığı yüklü miktardaki parasını geri alabilmek amacıyla başlattığı hukuki süreçten ve ardından yaşanan mevzuat değişikliklerinden kaynaklanmaktadır. Başvurucu, şirketle yaşadığı sorun üzerine alacağını tahsil etmek için hukuki yollara başvurmuş ve ilgili mahkemede alacak davası açmıştır. Ancak, tam bu yargılama süreci devam ederken, idare ve yasama organı tarafından alacakların tahsilini zorlaştıran veya engelleyen yeni bir kanuni düzenleme yürürlüğe sokulmuştur.

Bu yeni yasal düzenleme, başvurucunun hakkını aramasını engellemiş, alacağını tahsil etme imkanını fiilen ve hukuken ortadan kaldırmıştır. Başvurucu, devletin mahkemelerine güvenerek yargı yoluna başvurmasına rağmen, bizzat devletin sonradan çıkardığı yasa nedeniyle hakkını arayamadığını, elinin kolunun bağlandığını ve parasını tahsil edemediğini belirterek anayasal mağduriyetinin acilen giderilmesini talep etmiştir.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, bu uyuşmazlığı çözerken temel olarak Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m. 35 hükmünde güvence altına alınan mülkiyet hakkı ile Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m. 40 kuralında düzenlenen etkili başvuru hakkını birbiriyle sıkı bir bağlantı içinde değerlendirmiştir. Anayasa m. 35, herkesin mülkiyet ve miras haklarına sahip olduğunu, bu hakların ancak kamu yararı amacıyla ve mutlaka kanunla sınırlanabileceğini emretmektedir. Mülkiyet hakkının etkili bir biçimde korunması, sadece devletin haksız ve hukuksuz müdahalelerden kaçınmasını değil, aynı zamanda bireylerin haklarını koruyabilecekleri etkili hukuki yolların açık tutulmasını da zorunlu kılmaktadır.

Bunun tamamlayıcısı niteliğindeki Anayasa m. 40 ise, anayasal hakları ihlal edilen herkesin yetkili makamlara gecikmeden ve kolayca başvurma imkanının sağlanmasını temel bir hak olarak güvence altına alır. Bu kural uyarınca, devlet, bireylerin mülkiyet haklarına yönelik ihlalleri gidermek için sadece teorikte değil, pratikte de işlevsel yargı yolları kurmakla yükümlüdür.

Yerleşik içtihat prensipleri doğrultusunda Anayasa Mahkemesi, bireylerin alacaklarını tahsil etmek için usulüne uygun hukuki yollara başvurmalarına rağmen, sırf yargılama sırasında yapılan yeni bir kanuni düzenleme sebebiyle bu hukuki mekanizmaları işletme imkanından mahrum bırakılmalarını anayasal güvencelerin özüne aykırı bulmaktadır. Doktrinde de geniş çapta kabul edildiği üzere, hak arama hürriyeti ve etkili başvuru hakkı, şekli bir illüzyondan ibaret olmamalı, fiilen sonuç doğuracak nitelikte olmalıdır. Bu nedenle, kanun koyucunun yaptığı sonradan yürürlüğe giren düzenlemelerin, devam eden uyuşmazlıklarda kişilerin yargısal koruma kalkanını delerek onları tamamen savunmasız bırakması hukuki güvenlik ve belirlilik ilkeleriyle asla bağdaşmamaktadır.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi Birinci Bölümü, Nejdet Çelebi'nin yapmış olduğu bireysel başvuruda somut olayın özelliklerini ve hukuki sürecin gelişimini titizlikle incelemiştir. Yüksek Mahkeme, başvurucunun ticari şirkete yatırdığı parasının iadesi için hukuki süreci zamanında ve usulüne uygun şekilde başlattığını, alacağının tahsili amacıyla olağan yargı yolunu eksiksiz kullandığını tespit etmiştir. Ne var ki, yargılama makamları önündeki süreç devam ettiği sırada yürürlüğe giren kanuni düzenleme, mahkemenin karar verme yetkisini doğrudan etkilemiş ve başvurucunun hukuki yollardan lehe sonuç alma ihtimalini tamamen ortadan kaldırmıştır.

Anayasa Mahkemesi, bu noktada olay ve olguları somut başvuru ile birebir örtüşen emsal nitelikteki yerleşik içtihadına doğrudan atıf yaparak, benzer nitelikteki uyuşmazlıklarda kararlılıkla uygulanacak anayasal ilkeleri bir kez daha hatırlatmıştır. Bu bağlamda, alacağın tahsili için uygun yollara başvuran ve adalet mekanizmasına güvenen bir kişinin, kendi kusuru veya ihmali olmaksızın, salt yargılama esnasında sonradan yapılan bir kanuni düzenleme nedeniyle hukuki mekanizmaları fiilen işletmekten mahrum bırakılması ağır bir ihlal olarak görülmüştür. Bu yasal müdahalenin, kişinin mülkiyet hakkı ile bağlantılı olarak etkili başvuru hakkını derinden zedelediği vurgulanmıştır.

Somut olayda, başvurucunun hukuki durumunun önceki emsal kararlarda açıklanan yerleşik ilkelerden ve varılan sonuçlardan ayrılmayı gerektiren herhangi bir istisnai yönü bulunmadığı net bir şekilde görülmüştür. Yasa değişikliğinin, başvurucunun mülkiyet hakkını koruması için anayasa ile öngörülen yargısal yolları işlevsiz ve anlamsız hale getirdiği, bu durumun başvurucuya katlanılamaz, aşırı ve orantısız bir külfet yüklediği açıktır. Mahkemeye erişim ve etkili başvuru mekanizması, yasa koyucu tarafından ortadan kaldırılmıştır.

Bu tespitler ışığında, tespit edilen hak ihlalinin sonuçlarının ortadan kaldırılması amacıyla, dava dosyasının ilk derece mahkemesinden temin edilerek yeniden yargılama yapılmasında mutlak bir hukuki yarar olduğu sonucuna varılmıştır.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi Birinci Bölümü, mülkiyet hakkıyla bağlantılı etkili başvuru hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.