Anayasa Mahkemesi Ömer Soyutemiz Kararı 2021/8194 B.

Bu karar, kamu görevlilerinin kurum içi uygulamaları eleştirmesi ve üst makamlara şikayet dilekçesi sunması bağlamında ifade özgürlüğünün sınırlarını çizen oldukça önemli bir hukuki metindir. Anayasa Mahkemesi, kamu görevlisi olmanın getirdiği sadakat ve hiyerarşik düzene uyma yükümlülüklerinin, personelin temel hak ve özgürlüklerini tamamen ortadan kaldırmadığını açıkça ortaya koymuştur. Karar, idarenin memurlarını cezalandırırken sadece şekli disiplin kurallarına dayanmasını yeterli görmemekte, kullanılan ifadelerin kurum işleyişine ve disiplinine somut olarak nasıl zarar verdiğinin delilleriyle kanıtlanmasını şart koşmaktadır. Ayrıca, müdahaleye dayanak olan kanun hükmünün daha önce iptal edilmiş olması sebebiyle kanunilik ilkesinin ihlal edildiği tespiti, hukuki güvenliğin önemini vurgulamaktadır.

Emsal etkisi yönünden incelendiğinde bu karar, güvenlik ve savunma gibi katı hiyerarşi barındıran kurumlarda çalışan personelin dilekçe hakkını ve hak arama hürriyetini güçlü bir şekilde güvence altına almaktadır. Benzer idari davalarda, idare mahkemelerinin disiplin cezalarını denetlerken memurun eyleminin zorunlu toplumsal ihtiyaca karşılık gelip gelmediğini ve demokratik toplum düzeni ölçütlerini katı bir şekilde uygulaması gerektiğine dair bağlayıcı bir içtihat niteliği taşır. İdarelerin, salt eleştiri içerdiği için personeli otomatik olarak cezalandırma refleksinin önüne geçilmekte, kamu kurumlarında hak arama yollarının genişletilmesine ve memurların ifade hürriyetinin korunmasına yönelik sağlam bir yargısal koruma kalkanı inşa edilmektedir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Olay tarihinde bir jandarma karakolunda asayiş tim komutan vekili olarak görev yapan başvurucu, kendi personeline yönelik olarak ilçe jandarma komutanlığı tarafından habersizce yapılan bir operasyonu ve personelin cep telefonlarının toplanması uygulamasını eleştiren bir dilekçe yazmıştır. Başvurucu bu dilekçesinde, somut delil olmaksızın personele ağır suçlamalar yöneltilmesini ve aşağılayıcı muamele yapılmasını eleştirerek sorumlular hakkında işlem yapılmasını talep etmiştir.

İdare, dilekçede yer alan ifadelerin kurum hiyerarşisine aykırı olduğunu belirterek başvurucuya altı ay kısa süreli durdurma disiplin cezası vermiş ve bu cezayı aylıktan kesme şeklinde uygulamıştır. Başvurucunun cezanın iptali için açtığı dava, ilk derece mahkemesince kabul edilmesine rağmen istinaf aşamasında bölge idare mahkemesi tarafından reddedilerek kesinleşmiştir. Bunun üzerine başvurucu, idareye sunduğu şikayet dilekçesi nedeniyle disiplin cezası almasının ifade özgürlüğünü ihlal ettiği gerekçesiyle Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi uyuşmazlığı incelerken temel hak ve özgürlüklerin sınırlandırılması rejimini düzenleyen Anayasa'nın 13. maddesi ve ifade özgürlüğünü güvence altına alan Anayasa'nın 26. maddesi çerçevesinde değerlendirmeler yapmıştır. Temel bir hakka yapılan müdahalenin hukuka uygun kabul edilebilmesi için öncelikle yasal bir dayanağının bulunması (kanunilik), anayasada belirtilen haklı sebeplerden birine dayanması ve demokratik toplum düzeninin gereklerine aykırı olmaması zorunludur.

Somut olayda başvurucuya verilen cezanın dayanağı olan 7068 sayılı Genel Kolluk Disiplin Hükümleri Hakkında Kanun m.8 kapsamında yer alan "görev içinde veya dışında amir ya da üstlerinin eylem veya işlemlerini olumsuz yönde eleştirici nitelikte söz söylemek ya da yazı yazmak" kuralı, ifade özgürlüğünü ihlal ettiği gerekçesiyle daha önce Anayasa Mahkemesi tarafından iptal edilmiştir. İptal edilen kurallara dayanılarak yapılan müdahaleler, kanunilik şartını taşımamaktadır.

Öte yandan kamu görevlilerinin ifade özgürlüğü bağlamında Anayasa'nın 12. maddesi gereğince memurların devlete ve kuruma karşı ödev ve sorumlulukları bulunur. Devlet memurluğu statüsü kişilere belirli güvenceler sağlarken hiyerarşi ve sadakat gibi sınırlamalara katlanmayı da gerektirir. Ancak yargı organları, bir kamu görevlisinin ifade özgürlüğüne müdahale ederken bu söz ve eylemlerin kurumun otoritesine veya işleyişine nasıl bir zarar verdiğini ilgili ve yeterli bir gerekçeyle ortaya koymak zorundadır. Eleştirel bir şikayet dilekçesinin salt amiri eleştirdiği gerekçesiyle otomatik olarak disiplin cezasına konu edilmesi, bireylerin hak arama yollarını kapatan ölçüsüz bir müdahale olarak nitelendirilir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olayı incelerken öncelikle müdahalenin kanuni dayanağı olup olmadığını değerlendirmiştir. Disiplin cezasına dayanak teşkil eden 7068 sayılı Kanun kuralının daha önce Anayasa Mahkemesi tarafından iptal edildiği hatırlatılmış ve olay tarihinde yürürlükte olsa dahi sonradan iptal edilen kurallara dayalı müdahalelerin Anayasa'nın 13. maddesi bağlamında kanunilik şartını taşımadığı tespit edilmiştir. Ancak Mahkeme, içtihat standartlarını güçlendirmek adına yalnızca kanunilik eksikliği üzerinden değil, aynı zamanda müdahalenin demokratik toplum düzeninin gereklerine uygunluğu açısından da kapsamlı bir inceleme yapmıştır.

Olayda, bir asayiş tim komutanı olan başvurucunun, maiyetindeki personelin hukuki bir dayanak gösterilmeksizin telefonlarının toplanması gibi yanlış bulduğu uygulamaları üst makamlara bir dilekçe ile şikayet ettiği görülmektedir. Dilekçedeki ifadeler, şikayet edilen uygulamanın hukuka aykırılığına yönelik eleştiriler içermektedir. İdare ve istinaf mahkemesi, başvurucunun yazdığı bu dilekçedeki sözlerin kamu hizmetinin gereği gibi yürütülmesini nasıl olumsuz etkilediğini veya jandarma teşkilatının kurum içi disiplinine somut olarak nasıl zarar verdiğini ortaya koyamamıştır. Bölge İdare Mahkemesi, söz konusu ifadelerin "jandarma personeline yakışmayacağı" şeklindeki genel ve soyut gerekçelerle yetinmiş, ifade özgürlüğü ile mesleki hiyerarşi kurallarına uyma yükümlülüğü arasındaki adil dengeyi kuramamıştır.

İdari mercilere yapılan şikayet ve ihbarların somut bir zarar ispatlanmadan doğrudan disiplin cezasıyla cezalandırılmasının, kamu görevlileri üzerinde hak arama özgürlüğünü daraltıcı bir etki yaratacağı tartışmasızdır. Somut olayda başvurucunun görüşlerini sadece yetkili makamlara sunduğu, kurum dışına yayma veya ifşa etme gibi bir gayesi olmadığı anlaşılmaktadır. Bu bağlamda, kamu makamlarının başvurucuyu disiplin cezası ile cezalandırarak zorunlu ve haklı bir toplumsal ihtiyacı karşıladığını kanıtlayamadığı görülmektedir. Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi, Anayasa'nın 26. maddesinde güvence altına alınan ifade özgürlüğünün ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.