Anayasa Mahkemesi Memduh Oğuz Kararı 2020/36080 B.

Bu karar, ceza soruşturmaları ve kovuşturmaları kapsamında şüpheli veya sanıkların mal varlığı değerlerine konulan elkoyma tedbirlerinin uzun sürmesinin, mülkiyet hakkı ihlali oluşturup oluşturmadığına dair kritik sınırlar çizmektedir. Anayasa Mahkemesi, mülkiyet hakkına yapılan müdahalenin kanunilik, meşru amaç ve ölçülülük ilkeleri çerçevesinde anayasaya uygunluğunu titizlikle denetlemiştir. Özellikle terörizmin finansmanının önlenmesi, suç örgütlerinin mali kaynaklarının kesilmesi ve muhtemel bir müsadere kararının sonuçsuz kalmamasını güvence altına almak amacıyla uygulanan elkoyma tedbirleri, kamu yararı bağlamında bütünüyle hukuka uygun kabul edilmiştir.

Kararın emsal etkisi, özellikle şüpheli veya sanıkların firari olduğu, haklarında yakalama kararı bulunduğu ve bu sebeplerle savunmalarının mahkeme huzurunda alınamadığı durumlarda elkoyma tedbirinin makul süreyi aşıp aşmadığı tartışmalarında kendini göstermektedir. Yüksek Mahkeme, terör ve organize suçlarla bağlantılı yargılamaların karmaşıklığını ve sanığın bizzat firari konumu nedeniyle savunmasının alınamamış olmasının yargılama sürecini kaçınılmaz olarak uzattığını ve olumsuz etkilediğini vurgulayarak, bu tür spesifik durumlarda tedbirin uzun sürmesinin kendi başına bir ölçüsüzlük yaratmayacağına hükmetmiştir. Uygulamada, ceza mahkemelerinin elkoyma kararlarını incelerken somut olgulara ve MASAK raporları gibi teknik belgelere dayanması, aynı zamanda şüpheli müdafilerine itiraz hakkı tanınması, usuli güvencelerin idarece sağlandığına ve mülkiyet hakkına keyfi bir müdahalede bulunulmadığına güçlü bir karine teşkil edecektir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Uyuşmazlık, silahlı terör örgütüne üye olma suçlamasıyla yargılanan başvurucu Memduh Oğuz'un, ceza soruşturması kapsamında şahsi mal varlığına ve taşınmazlarına konulan elkoyma tedbirinin uzun süredir kaldırılmaması üzerine Anayasa Mahkemesine yaptığı bireysel başvurudan kaynaklanmaktadır. Başvurucu hakkında Fetullahçı Terör Örgütü/Paralel Devlet Yapılanması üyesi ve yöneticisi olduğu iddiasıyla ceza davası açılmış, bu süreçte banka hesaplarına, hak ve alacaklarına ile taşınmazlarına elkoyma kararı verilmiştir. Yurt dışında firari konumda olan ve hakkında yakalama emri bulunan başvurucu, avukatı aracılığıyla elkoyma kararının haksız olduğunu, ticari kazancıyla elde ettiği mallara el konulduğunu ve diğer bazı sanıklar hakkındaki tedbirler kaldırılırken kendi üzerindeki tedbirin devam etmesinin keyfi olduğunu iddia ederek bu karara itiraz etmiştir. İtirazlarının yerel mahkemelerce reddedilmesi üzerine başvurucu, mülkiyet hakkının ihlal edildiği iddiasıyla Anayasa Mahkemesinden ihlal kararı verilmesini talep etmiştir.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, uyuşmazlığı değerlendirirken mülkiyet hakkı ve bu hakkın sınırlandırılmasına ilişkin temel hukuk kurallarını ve anayasal güvenceleri esas almıştır. Anayasa'nın 35. maddesi herkesin mülkiyet hakkına sahip olduğunu, bu hakkın ancak kamu yararı amacıyla ve kanunla sınırlanabileceğini kesin bir dille güvence altına almaktadır. Mülkiyet hakkına yapılacak her türlü müdahalenin Anayasa'nın 13. maddesi uyarınca mutlak surette kanuni bir dayanağı olmalı, meşru bir amaca hizmet etmeli ve demokratik toplum düzeninin gereklerine uyarak ölçülülük ilkesine uygun olarak gerçekleştirilmelidir.

Somut olaydaki idari ve yargısal işlemlerin temel dayanağı, 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.128 (Taşınmazlara, hak ve alacaklara elkoyma) ile olağanüstü hâl döneminde çıkarılan 668 sayılı Kanun Hükmünde Kararname m.3 hükümleridir. Bu kanuni kurallar çerçevesinde, işlenen bir suçtan elde edildiğine dair kuvvetli şüphe bulunan her türlü mal varlığı değerlerine adli makamlarca el konulabilmektedir. Yüksek Mahkeme, terörizmin finansmanının önlenmesi ve suç gelirlerinin aklanmasıyla mücadeleyi, hukukun ve devletin en önemli meşru amaçlarından biri olarak nitelendirmiştir.

Hukuki incelemede, elkoyma veya müsadere gibi ağır koruma tedbirleri yoluyla mülkiyet hakkına yapılan müdahalelerin, bireyin menfaatleri ile kamunun üstün yararı arasında olması gereken adil dengeyi bozmaması gerektiği doktrin tanımları çerçevesinde vurgulanmıştır. Suçla ve organize yapılarla etkin mücadelede kamu makamlarının sahip olduğu geniş takdir yetkisi kabul edilmekle birlikte, bu yetkinin mutlak olmadığı ve hukuk devleti ilkesi gereği ölçülülük çerçevesinde kullanılması gerektiği yerleşik içtihat prensibi olarak benimsenmiştir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, başvurucunun mülkiyet hakkına yönelik elkoyma tedbirinin anayasal sınırları ihlal edip etmediğini detaylı bir şekilde değerlendirmiştir. Öncelikle, başvurucunun taşınmazlarına ve banka hesaplarına yönelik elkoyma kararının yasal bir temele dayandığı ve suç gelirlerinin aklanması ile terörün finansmanının önlenmesi gibi açık bir kamu yararı amacı taşıdığı tespit edilmiştir. Mahkeme, söz konusu tedbirin, olası bir müsadere kararının sonuçsuz kalmasını engellemek ve yeni suçların işlenmesini önlemek bakımından elverişli ve gerekli olduğunu vurgulamıştır.

Ölçülülük ilkesinin orantılılık alt başlığı çerçevesinde yapılan incelemede, başvurucuya usuli güvencelerin sağlanıp sağlanmadığına bilhassa dikkat edilmiştir. Somut olayda, elkoyma kararının sadece soyut şüphelere değil, MASAK raporu gibi detaylı ve somut verilere dayandırıldığı görülmüştür. Mali Suçları Araştırma Kurulunun raporunda, başvurucunun gelirleri ile uyumlu olmayan yüklü miktarda mal varlığı artışları ve şüpheli para transferleri açıkça ortaya konulmuştur. Ayrıca, firari konumda olan başvurucunun avukatı aracılığıyla yerel mahkeme kararlarına itiraz edebildiği, dolayısıyla savunma hakkını aktif şekilde kullanabildiği tespit edilmiştir. Derece mahkemeleri, başvurucunun itirazlarını MASAK raporu ve atılı suçun niteliğine dayanarak yeterli ve ilgili gerekçelerle karşılamış, keyfi bir uygulamaya mahal vermemiştir.

Elkoyma tedbirinin 2016 yılından bu yana devam etmesi, sürenin uzunluğu bakımından mülkiyet hakkına ağır bir müdahale gibi görünse de; Anayasa Mahkemesi bu durumu davanın kapsamlı ve karmaşık olmasına, aynı zamanda başvurucunun firari durumda olmasına bağlamıştır. Başvurucunun bizzat yurt dışında bulunarak kaçak durumuna düşmesi ve bu nedenle savunmasının alınamaması, yargılama sürecinin uzamasına neden olan başlıca etken olarak değerlendirilmiş, idarenin süreci keyfi olarak uzatmadığı kanaatine varılmıştır.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi, başvurucunun mülkiyet hakkına yapılan müdahalenin kanuni, meşru ve ölçülü olduğu gerekçesiyle ihlal bulunmadığı yönünde karar vermiştir.