Makale

Günümüz çalışma yaşamında teknolojik ilerlemeler ve küresel boyutlardaki olağanüstü değişimler, geleneksel ofis çalışma modelinden uzaktan çalışma modeline olan geçişi kaçınılmaz olarak hızlandırmıştır. Bu yeni ve atipik istihdam biçimi, iş hukukunun temel prensiplerinin dijital çağa entegre edilmesini zorunlu kılmış, kanun koyucuları ve yargı mercilerini yeni düzenlemeler üretmeye sevk etmiştir. Uzaktan çalışma, fiziksel mekân bağımsızlığı sunarak işçiye geniş bir esneklik sağlarken, aynı zamanda hukuki anlamda oldukça karmaşık uyuşmazlıklara da zemin hazırlamaktadır. Bu sözleşme türünde, işçinin iş sözleşmesinden doğan temel yükümlülükleri olan iş görme, itaat ve sadakat borçlarının kavramsal sınırları baştan aşağı yeniden çizilmektedir. Ayrıca, işverenin yönetim ve denetim hakkı ile işçinin en temel anayasal haklarından olan özel hayatın gizliliği arasında son derece hassas bir hukuki dengenin kurulması gerekmektedir. İşçi, bir yandan işin gereklerini özenle yerine getirmek ve dijital veri güvenliğini sağlamak zorundayken, diğer yandan kendi evinin mahremiyeti içinde sürekli gözetim altında kalmaktan korunmalıdır.

İşçinin Temel Borcu Olarak İş Görme ve Özen Yükümlülüğü

İş sözleşmesinin hukuki karakterini belirleyen en temel unsur, işçinin işverene bağımlı olarak emek arzını sunması, diğer bir deyişle yasal olarak iş görme borcu altına girmesidir. Türk Borçlar Kanunu madde 395 uyarınca, taraflar arasındaki sözleşmeden veya somut durumun gereğinden aksi açıkça anlaşılmadıkça işçi, üstlendiği işi bizzat yerine getirmekle yükümlüdür. İş sözleşmeleri, işçinin şahsi yetenekleri ve nitelikleri dikkate alınarak kurulduğu için bizzat ifa kuralı hukukun emredici esaslarından biridir. İlgili yasa hükümlerinde işçinin ölümü hâlinde sözleşmenin kendiliğinden sona erecek olmasının düzenlenmesi, bu borcun kişisel ve devredilemez niteliğini açıkça ortaya koymaktadır. Geleneksel evde hizmet sözleşmelerinde işin aile bireyleriyle birlikte görülmesine istisnai bir cevaz verilmiş olsa da, bilgi teknolojilerine dayalı modern uzaktan çalışma ve tele çalışma ilişkilerinde bu durum doğrudan geçerli kabul edilemez. İşveren tarafından açık bir onay verilmediği müddetçe işçinin, sorumluluğundaki görevleri aile üyelerine devretmesi sözleşmenin ihlali sayılacaktır.

İşçinin bizzat ifa yükümlülüğünün ayrılmaz bir yansıması ve tamamlayıcısı da özen borcu olarak doktrinde ve uygulamada karşımıza çıkmaktadır. Türk Borçlar Kanunu madde 396 kapsamında işçi, yüklendiği işi büyük bir özenle yapmak ve işverene ait makineleri, teknik sistemleri, araç ve gereçleri usulüne uygun olarak kullanmak zorundadır. Uzaktan çalışma uygulamasında işverence işçiye teslim edilen taşınabilir bilgisayar, akıllı telefon ve diğer dijital donanımların muhafazası, özen borcunun en somut ve kritik hâlidir. Mevzuat uyarınca yazılı bir tutanakla teslim edilen bu teknolojik araçların olağan kullanımdan kaynaklı yıpranmaları işverenin maliyet alanına dâhilken, işçinin ağır kusuruyla ortaya çıkan zararlar bütünüyle işçinin sorumluluğundadır. İşçinin kusurlu bir hareketi neticesinde meydana gelen maddi zararın, işçinin otuz günlük ücretini aşması hâlinde, işverenin iş sözleşmesini haklı nedenle feshetme hakkı doğmaktadır. Bu sebeple uzaktan çalışan işçi, kendisine sağlanan donanıma özenle sahip çıkmalıdır.

Sadakat Borcu ve Talimatlara Uyma Yükümlülüğü

İşçi ve işveren arasındaki çalışma ilişkisi, yalnızca maddi bir ücret çıkarından ibaret olmayıp, doğası gereği karşılıklı güvene dayanan şahsi ve manevi bir bağ da oluşturur. Bu güçlü hukuki bağın yasal temeli olan sadakat borcu, işçiye, işverenin haklı ticari menfaatlerini koruma ve ona zarar verebilecek her türlü davranıştan kaçınma yükümlülüğü yükler. İş sözleşmesi fiilen devam ettiği sürece işçi, üçüncü kişilere ücret karşılığında dışarıdan hizmet sunamaz ve kendi işvereni ile doğrudan doğruya rekabete girişemez. Aynı zamanda, üretim süreçlerine, ticari müşteri portföyüne veya stratejik şirket planlarına ilişkin olarak görev başında öğrendiği sırları mutlak surette korumak zorundadır. Uzaktan çalışma süreçlerinde işverenin ofis içi fiziki denetimi mecburen zayıfladığı için, sadakat borcunun ihlal edilme potansiyeli artış göstermektedir. İşçinin, ev ortamındaki denetimsizlikten faydalanarak gizli belgeleri dışarıya sızdırması sadakat yükümlülüğünün çok ağır bir ihlali olarak değerlendirilecektir.

İşçinin uzaktan çalışma sürecindeki bir diğer temel yükümlülüğü ise, işverenin yasal yönetim hakkı kapsamında kendisine yönelttiği emir ve talimatlara dürüstlük kuralı sınırları içerisinde eksiksiz olarak uymasıdır. Bu atipik ilişkide işveren, işin yürütülme şekline, kullanılacak dijital programlara ve çevrimiçi mesai saatlerine ilişkin çeşitli bağlayıcı talimatlar verebilir. Ancak bu talimatların emredici hukuk kurallarına, genel ahlaka ve iş sözleşmesinin köklü esaslarına aykırı olmaması zorunludur. Örneğin, taraflar arasında sürekli evden çalışmak üzere anlaşılmış olmasına rağmen işçinin makul bir sebep olmaksızın her gün fiziksel ofise çağrılması dürüstlük kuralıyla kesinlikle bağdaşmaz. Bununla birlikte, yasal talimatlara kasten uymamak ve görevleri yapmamakta ısrar etmek haklı nedenle derhal fesih nedeni oluşturur. İşçinin çevrimiçi toplantılara nedensiz katılmaması veya sanal sistemlerde zorunlu mesai takibini gerçekleştirmemesi de devamsızlık niteliğinde değerlendirilerek işverene sözleşmeyi haklı nedenle bitirme hakkı tanıyacaktır.

Dijital Ortamda Veri Koruma Yükümlülüğü

Küreselleşen ticaretin ve dijitalleşmenin merkezinde yer alan tele çalışma modelinde, şirket verilerinin güvenliğinin en üst düzeyde sağlanması işçinin en hassas görevlerinden biri hâline gelmiştir. İşçi, bilgi ve iletişim teknolojileri aracılığıyla işverenin ağ sistemlerine dâhil olduğu andan itibaren, erişim hakkı elde ettiği tüm verileri titizlikle korumakla yükümlüdür. Uzaktan Çalışma Yönetmeliği, işverenin verilerin korunmasına ilişkin işletme kurallarını net bir biçimde belirlemesini ve işçinin bu işletme kurallarına mutlak surette riayet etmesini açıkça emretmektedir. Cihaz şifrelerinin üçüncü kişilerle veya aile fertleriyle paylaşılmaması, şirketin onaylamadığı yetkisiz yazılımların iş bilgisayarına indirilmemesi ve işle ilgili fiziksel belgelerin güvenli bir şekilde saklanması hayati öneme sahiptir. İşveren, dijital veri güvenliğini sağlamak amacıyla çeşitli koruma politikaları ve siber güvenlik duvarları oluşturmakla mükellef olsa da, işçinin bu tedbirlere uymaması neticesinde meydana gelecek sızıntılardan işçi sorumlu tutulacaktır. Verilerin kasten aktarılması iş akdinin feshine yola açar.

Kişisel veri koruma sorunu, özellikle işçinin kendi mülkiyetindeki cihazlarını iş amaçlı olarak kullandığı "kendi cihazını getir" (BYOD) uygulamasında çok daha karmaşık bir yapıya bürünmektedir. İşverenin, mülkiyeti kendisine ait olmayan şahsi bir bilgisayara veya akıllı telefona tam kapsamlı güvenlik denetim yazılımları yüklemesi ve cihazın kişisel kullanımını kısıtlaması, işçinin mülkiyet ile özel hayat haklarına haksız müdahale teşkil edeceğinden uygulamada ciddi engellerle karşılaşmaktadır. Şahsi cihazların kullanılması durumunda, cihazın hane halkı tarafından da denetimsizce erişilebilir olması, veri sızıntısı ve siber güvenlik risklerini katlayarak artırmaktadır. Ulusal ve uluslararası veri koruma otoriteleri, bu tür yüksek risklerin bertaraf edilmesi amacıyla işverenin VPN gibi sanal ofis uygulamaları kurmasını ve bağlantıları şifrelemesini önermektedir. İşçi de kendi cihazını kullandığı hâllerde dahi, işveren tarafından sağlanan bu güvenli tünelleri ve erişim protokollerini eksiksiz kullanarak şirketin siber bütünlüğünü ve kurumsal hafızasını riske atacak işlemlerden kaçınmalıdır.

İş Sağlığı ve Güvenliği Bağlamında Sorumluluklar

Uzaktan çalışma modelinin, geleneksel fabrika veya ofis ortamından tamamen farklı bir mekânda, genellikle işçinin şahsi konutunda gerçekleşmesi, iş sağlığı ve güvenliği uygulamalarına uyma mecburiyetini kesinlikle ortadan kaldırmaz. İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu'nun ilgili maddeleri uyarınca, işçinin kendi fiziki hareketlerinden veya icra ettiği işten dolayı hem kendi bedensel sağlığını hem de çevresindekilerin güvenliğini tehlikeye düşürmeme gibi mutlak bir yükümlülüğü bulunmaktadır. Uzaktan çalışmada işverenin doğrudan gözetim ve müdahale kapasitesi mekânsal sınırlamalara takıldığı için, işçinin kendi çalışma alanındaki potansiyel riskleri önceden öngörmesi ve işveren yetkilileriyle eşgüdüm içinde hareket etmesi çok daha kritik bir boyuta ulaşır. Ergonomik kurallara aykırı bir çalışma düzeni nedeniyle oluşabilecek iskelet sistemi rahatsızlıkları veya ekran başında geçirilen molasız uzun saatlerin doğuracağı psikososyal riskler, işçinin bilinçli tedbirleriyle minimize edilmelidir. İşçi, karşılaştığı acil ve yakın tehlikeleri işverene derhal raporlamalıdır.

İş sağlığı ve güvenliğinin fiilen tesisi sadece işverenin kâğıt üzerinde alacağı idari ve teknik tedbirlerle değil, işçinin sürece katılımı ve mevzuatta belirlenen emredici kurallara harfiyen uymasıyla mümkündür. İşçinin bu alandaki kanuni yükümlülüklerinin sınırları ve günlük pratiğinde uyması gereken kurallar, yönetmelikler çerçevesinde şekillendirilmiş olup şu temel maddeleri içermektedir:

• İşveren tarafından sağlanan bilgisayar, ekran ve destekleyici çalışma ekipmanlarını sunulan kullanım talimatlarına eksiksiz bir şekilde uymak suretiyle çalıştırmak.
• İşverenin çevrimiçi modüller üzerinden veya fiziksel mekânlarda yüz yüze sunduğu zorunlu iş sağlığı eğitimlerine hiçbir mazeret göstermeksizin katılmak.
• Ev ofis ortamında çalışma esnasında karşılaşılan elektrik tesisatı arızaları veya donanım risklerini vakit kaybetmeksizin ilgili şirket departmanlarına raporlamak.
• Çalışma sırasında oturma ve ekran mesafesi gibi ergonomik ilkelere riayet ederek kalıcı fiziksel hasar oluşturabilecek keyfi duruşlardan kaçınmak.
• Yapılan işin niteliği gereği kendisine teslim edilmiş olan bir kişisel koruyucu ekipman mevcut ise bunu mutlaka amacına ve kurallara uygun olarak kullanmak.

İşverenin Denetimi ve Özel Hayatın Gizliliği

Uzaktan çalışma modelindeki en çetin ve hukuki tartışmalara yol açan sorunlardan biri, işverenin işçiyi ve işin ilerleyişini denetleme hakkı ile işçinin ev mahremiyeti arasındaki kaçınılmaz çatışmadır. İşveren, işletme süreçlerinin sağlığı için verilen görevlerin yerine getirilip getirilmediğini, mesai saatlerine uyulup uyulmadığını ve bilgi güvenliği standartlarının uygulanıp uygulanmadığını meşru bir şekilde kontrol etmek ister. Ancak, işçinin gün boyu faaliyet gösterdiği çalışma alanı aynı zamanda onun özel ve ailevi yaşam merkezidir. Anayasa'nın 20. maddesiyle sıkı bir koruma kalkanı altına alınan özel hayatın gizliliği ve konut dokunulmazlığı ilkeleri, işverenin fiziki ve dijital denetim yetkisinin sınırlarını kesin hatlarla çizmektedir. İşverenin, verimliliği artırmak veya denetim yapmak bahanesiyle işçinin bilgisayarına kamerayı sürekli açık tutmaya zorlayan casus yazılımlar yüklemesi, rızasız ortam ses kaydı alması veya keyfi olarak ev ortamını gözetlemesi kişilik haklarına ağır bir saldırıdır.

Tüm kurumsal denetim ve gözetim mekanizmalarının, ulaşılmak istenen meşru amaca hizmet etmek için gerekli, elverişli ve açıkça orantılı olmasını emreden ölçülülük ilkesi ekseninde dikkatlice şekillendirilmesi yasal bir mecburiyettir. Bu ilkenin ihlal edilerek, işçinin mesai boyunca kesintisiz bir gözetim baskısı altında tutulması, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin ilgili maddeleri ve ulusal iş mevzuatı uyarınca hukuka aykırıdır. Özellikle çalışmaya tahsis edilmiş kapalı ve ayrı bir odası bulunmayan, salon gibi ortak yaşam alanlarını kullanan işçilerin kamera ile sürekli izlenmesi, kadraja giren diğer hane halkının da anayasal haklarını ağır biçimde ihlal edecektir. Hukuka uygun bir uzaktan denetim, işçinin mahremiyetini ifşa edecek kesintisiz fiziksel gözetlemeler yerine; teslim edilen iş sonuçları, sistem bağlantı logları veya belirli aralıklarla gerçekleştirilen olağan sanal toplantılar üzerinden kurgulanmalıdır. Denetim araçları işçiye önceden açıkça ve dürüstçe bildirilmelidir.

Ulaşılamama Hakkı ve Çalışma Süresi Sınırları

Dijital iletişimin günün yirmi dört saati kesintisiz akan doğası, iş ve özel hayat arasındaki fiziksel sınırları bütünüyle belirsizleştirmiş ve işçinin mesai saatleri dışında dahi sürekli işveren emrine amade olması gibi hukuk dışı bir fiilî durum yaratmıştır. Bu kritik noktada, işçinin anayasal dinlenme hakkının ve psikolojik bütünlüğünün korunması amacıyla ulaşılamama hakkı kavramı uluslararası iş hukukunda çok büyük bir ivme ve önem kazanmıştır. Her ne kadar Türk hukuk sisteminde henüz bizzat bu ismi taşıyan doğrudan bir yasal madde bulunmasa da, Anayasa'da güvenceye alınan dinlenme hakkı ve İş Kanunu'ndaki çalışma süreleri üst sınırları bu hakkın varlığına çok güçlü bir zemin teşkil etmektedir. İşçinin, sözleşmede belirlenmiş mesai saatleri sona erdikten sonra gelen işle ilgili e-posta, anlık mesaj veya telefon çağrılarına hiçbir yaptırımla karşılaşmadan yanıt vermeme özgürlüğü bulunmaktadır. İşçinin sürekli çevrimiçi olmaya zorlanması ciddi bir hak ihlalidir.

İşçinin modern çağda en çok ihtiyaç duyduğu sürekli ulaşılamama hakkının elinden alınarak günün her anı göreve hazır bekletildiği vakalar, iş hukuku doktrininde ve yargısal uygulamalarda icap nöbeti kavramı çerçevesinde incelenmekte ve değerlendirilmektedir. Yargıtay içtihatları, işçinin kendi evinde dahi olsa sürekli işverenden gelecek bir çağrıyı beklediği durumlarda, serbest zamanını tam olarak kendi hür iradesiyle kullanamadığını açıkça kabul etmektedir. Avrupa Adalet Divanı kararlarında da altı çizildiği üzere, işçinin kendisine iletilen acil görev çağrılarına çok kısa sürede tepki vermesinin zorunlu kılındığı ve fiziksel hareket alanının ciddi şekilde kısıtlandığı istisnai hâllerde, bu yoğun bekleme sürelerinin tamamı mesai süresinden sayılabilmektedir. Çağrıya icabet koşullarının daha esnek olduğu genel durumlarda ise, bekleme süresinin belli bir makul oranının fazla mesai hesabı kapsamında ücretlendirilmesi hakkaniyetin bir gereğidir. İşveren, işçinin mesai dışı dinlenme zamanlarına tam bir saygı göstermelidir.

Sonuç itibarıyla, uzaktan çalışma modeli iş hukukunun geleneksel ve köklü kavramlarını teknolojik gelişmelerin hızına göre yeniden yorumlamayı gerektiren çok boyutlu, karmaşık ve dinamik bir yapıdır. Sözleşmenin ifası sürecinde işçi; bizzat iş görme, sadakat, özen ve bilgi teknolojileri çağının getirdiği kurumsal veri koruma yükümlülüklerini hiçbir taviz vermeksizin ve titizlikle yerine getirmek zorundadır. Ne var ki, bu ağır yasal sorumluluklar yerine getirilirken işçinin yaşadığı konut, yirmi dört saat aralıksız işleyen salt bir üretim tesisine veya ofise indirgenemez. İşverenin iş süreçlerini meşru bir şekilde denetleme gayesi, hiçbir koşulda işçinin anayasal güvence altındaki mahremiyet haklarını, özel hayatın gizliliği prensibini ve mesai dışı ulaşılamama haklarını keyfi olarak ortadan kaldıramaz. İşçi ve işveren arasındaki bu hassas menfaat dengesinin zedelenmemesi, ancak tarafların karşılıklı dürüstlük, iyi niyet ve ölçülülük ilkelerine sıkı sıkıya ve tavizsiz bir şekilde bağlı kalmasıyla mümkündür.