Mobbingin Hukuki Çerçevesi ve Temel Aktörleri

İş hukukunda mobbing (bezdiri), bir veya birkaç kişi tarafından, bir diğer çalışana yönelik olarak kasıtlı, sistematik ve düşmanca gerçekleştirilen etik dışı iletişim ve psikolojik terör süreci olarak tanımlanmaktadır. Hukuki bir uyuşmazlıkta, iş yerinde yaşanan her türlü tartışma veya olağan gerginlik mobbing kapsamında değerlendirilemez. Bir davranışın hukuken psikolojik taciz veya mobbing olarak nitelendirilebilmesi ve dava konusu yapılabilmesi için belirli somut şartların varlığı aranır. Bu şartların başında eylemin kasıtlı olarak yapılması, belirli aralıklarla tekrarlanması ve en az haftada bir olmak üzere altı aydır devam ediyor olması gelmektedir. Bu süreklilik ve kasıt unsuru, mobbing iddialarının hukuki zeminini oluşturur. İş yeri zorbalığı olarak da adlandırılan bu eylemler; mağdurun itibarını zedelemeyi, onu iş yerinden izole etmeyi ve nihayetinde istifaya zorlamayı amaçlayan pasif bir şiddet türü olarak karşımıza çıkmaktadır.

Mobbing Sürecinde Hukuki Sorumluluk Taşıyan Aktörler

Mobbing, yalnızca tek bir fail ve mağdur arasında gerçekleşen basit bir uyuşmazlık değil, örgütsel dinamikleri barındıran çok aktörlü bir eylemler bütünüdür. Hukuki incelemelerde olayların merkezinde mobbing uygulayanlar (zorbalar), hedef alınan mağdurlar (kurbanlar), sürece dahil olan izleyiciler ve tetikçiler bulunur. Mobbingi uygulayan zorbalar genellikle narsist, aşırı kontrolcü, güç kullanmaktan çekinmeyen veya kendi eksikliklerini örtbas etmek için kasıtlı ve kötü niyetli eylemler gerçekleştiren kişilerdir. Zorbaların temel amacı, hedef seçtikleri mağduru sindirmek, çalışma ortamını çekilmez hale getirmek ve mağduru işten ayrılmaya zorlamaktır. Bu süreçte failin niyetinin tespit edilmesi, davanın inşa edilmesi ve nedensellik bağının kurulması açısından büyük önem taşır.

Mağdurlar, İzleyiciler ve Tetikçilerin Süreçteki Rolü

Mobbinge maruz kalan mağdurlar, çoğunlukla işine bağlı, yüksek duygusal zekaya sahip, yaratıcı ve başarılı çalışanlar arasından seçilmektedir. Zorbalar, bu kişileri kendi pozisyonlarına yönelik bir tehdit olarak algıladıkları için sistematik bir yıldırma politikası güderler. Davalarda sıklıkla göz ardı edilen ancak hukuki bağlamda önem taşıyan diğer aktörler ise izleyiciler ve tetikçilerdir. Tetikçiler, sürece doğrudan dahil olmasalar bile zorbayı teşvik ederek veya duruma gülerek eylemin şiddetini artıran kişilerdir. İzleyiciler ise olaylara doğrudan karışmayan ancak haksız fiili algılayan, kimi zaman zorbaya destek veren kimi zaman da sessiz kalarak haksızlığa zımnen onay veren bireylerdir. Hukuki bir değerlendirmede, mobbing eylemine destek veren veya göz yuman izleyicilerin ve tetikçilerin durumu, iştirak ve müşterek sorumluluk kavramları çerçevesinde titizlikle incelenmelidir.

Hukuki Açıdan Mobbing Uygulayıcılarının (Zorbaların) Profilleri

Hukuki uyuşmazlıklarda mobbing iddiaları incelenirken failin davranış biçimi, mobbingin doğasını anlamak açısından oldukça belirleyicidir. Dosyalara yansıyan eylemler incelendiğinde, mobbing uygulayan zorbaların belirli profillere ayrılabildiği görülmektedir. Bu profillerin eylem biçimleri, delillendirme ve failin kötü niyetinin tespiti aşamasında avukatlar tarafından dikkatle değerlendirilmelidir. Aşağıda temel zorba profillerine yer verilmiştir:

• Narsist Mobbingci: Her şeyi hak ettiğine inanan ve kendisine hayranlık göstermeyenleri hedef alan, kurbanına acımasızca saldıran profildir.
• Hiddetli ve Bağırgan Mobbingci: Öfke patlamaları yaşayan, sahte nedenlerle bağırıp çağırarak çalışma ortamını çekilmez kılan faildir.
• İki Yüzlü Yılan Mobbingci: Yüzünde sürekli bir gülümsemeyle arkadan kötülük planlayan, haksız fiillerini küçük iyiliklerle gizlemeye çalışan kişidir.
• Megaloman Mobbingci: Tüm kaynakları kontrol etmek isteyen, mağdurun bilgi akışını keserek onu sessiz bir şekilde izole eden türdür.
• Eleştirici Mobbingci: Sürekli şikayet eden, kurbanın her eyleminde hata arayarak onu psikolojik baskı altına alan zorba tipidir.
• Hayal Kırıklığına Uğramış Mobbingci: Kendi kişisel sorunlarını iş ortamına yansıtarak hıncını kasıtlı olarak meslektaşlarından çıkaran faildir.