Mobbing Kaynaklı Tükenmişlik ve İlliyet Bağı

İş hukuku ve borçlar hukuku uygulamalarında, bir çalışanın maruz kaldığı psikolojik taciz (mobbing) eylemleri ile yaşadığı bedensel veya ruhsal zararlar arasındaki bağlantının kurulması büyük önem taşır. Hukuk terminolojisinde illiyet bağı olarak adlandırılan bu nedensellik ilişkisi, mağdurun zararlarının tazmini için zorunlu bir unsurdur. Akademik araştırmalar, sürekli ve sistematik olumsuz davranışlara maruz kalan bireylerde tükenmişlik sendromunun oldukça yüksek düzeyde ortaya çıktığını kanıtlamaktadır. İşçinin motivasyonunun kaybolması, duygusal kapasitesinin kademeli olarak tükenmesi ve işe yönelik genel bağlılığının azalması şeklinde kendini gösteren bu durum, sıradan bir yorgunluktan ziyade, doğrudan işyerindeki toksik eylemlerin hukuki bir sonucudur. Hukuki süreçlerde hak kaybı yaşanmaması adına, çalışanda meydana gelen ruhsal çöküntünün hedef gözeterek yapılan yıldırma eylemlerinden kaynaklandığının net bir şekilde ortaya konulması gerekmektedir.

Tükenmişlik Sendromunun Boyutları ve Hukuki Zarar

Tükenmişlik olgusu, hukuki bir zararın tespiti aşamasında genellikle üç temel belirti üzerinden değerlendirilmektedir. Bunlar; çalışanın fiziksel ve duygusal tükenme yaşaması, işine ve çalışma arkadaşlarına karşı sinizm (duyarsızlaşma) geliştirmesi ve son olarak da azalan mesleki yeterlilik hissiyatına kapılmasıdır. Duygusal tükenme, bireyin artan iş talepleri ve sürekli karşılaştığı güçlükler neticesinde enerjisinin tamamen boşalması ve kronik bir yorgunluk hissetmesi durumudur. Hukuki bir zeminde, çalışanın mesleki çevresine veya işine karşı mesafeli ve olumsuz bir tutum sergilemeye başlaması, sadece basit bir motivasyon kaybı olarak değil, doğrudan eylemlerden doğan psikolojik bir hasar olarak nitelendirilmelidir.

Zarar Kalemlerinin Tespitinde Bilimsel Kriterler

Tükenmişlik düzeyinin artması, büyük ölçüde işyerinde sergilenen psikolojik şiddet içerikli tutumların neticesidir. Hukuki düzlemde zararın hangi eylemlerden doğduğunun belirlenmesi ve illiyet bağının kurulması adına aşağıdaki semptomların mevcudiyeti dikkate alınır:

• Fiziksel ve duygusal belirtiler: Kronik yorgunluk, sürekli uyku düzensizlikleri, baş ağrıları ve iş gücünün tamamen tükenmesi.
• Bilişsel ve tutumsal belirtiler: İş faaliyetlerinden yabancılaşma, çalışma arkadaşlarına karşı şüpheci ve alaycı (sinik) bir tavır geliştirme.
• Davranışsal belirtiler: Sorumluluklardan kaçınma, işi geciktirme, mesleki özgüvenin çökmesi sonucu üretkenlikte yaşanan ani düşüşler.

Yukarıda sayılan bu klinik ve davranışsal bozulmalar, doğrudan doğruya maruz kalınan sistematik dışlamadan kaynaklandığı ölçüde hukuka aykırı eylem ile meydana gelen zarar arasındaki mantıksal ve yasal köprüyü inşa eder.

Hukuka Aykırı Eylem ve Tükenmişlik Arasındaki Pozitif İlişki

Mobbing ile tükenmişlik sendromu arasındaki ilişkinin doğası incelendiğinde, bu iki olgu arasında son derece güçlü ve pozitif yönlü bir nedensellik ilişkisi bulunduğu açıkça görülmektedir. Sistematik psikolojik tacize, özel yaşama müdahaleye veya kariyer hedeflerinin engellenmesine maruz kalan çalışanların tükenmişlik seviyelerinde her zaman paralel bir artış yaşanmaktadır. Bir başka deyişle, hukuka aykırı eylemlerin yoğunluğu arttıkça, mağdurun yaşadığı ruhsal tahribatın derecesi de doğrudan aynı oranda artış gösterir. Hukuk uygulamasında, maruz kalınan davranışın sadece tekil ve anlık bir eylem olmadığı; kişinin yeteneklerinin altında işler verilmesi veya asılsız eleştiriler gibi uzun süreli bir sürecin sonucu olduğu vurgulanmalıdır. Dolayısıyla, mağdurda oluşan klinik düzeydeki tükenmişlik ile işyerindeki sistematik yıldırma eylemleri arasındaki bu doğrudan illiyet bağı, failin fiili ile ortaya çıkan zarar arasındaki hukuki ilişkiyi şüpheye yer bırakmayacak şekilde teyit etmektedir.