Bilişim Sistemlerinde Arama ve Elkoyma: CMK m.134 Kapsamı

Ceza Muhakemesi Kanunu (CMK) 134. maddesinde düzenlenen bilgisayarlarda, bilgisayar programlarında ve kütüklerinde arama, kopyalama ve elkoyma işlemi, bilişim suçları başta olmak üzere elektronik delillerin ön plana çıktığı tüm soruşturmalarda hayati bir öneme sahiptir. Günümüzde dijital aygıtların insan hayatının ayrılmaz bir parçası haline gelmesi, özel hayatın gizliliği ile maddi gerçeğin ortaya çıkarılması arasındaki hassas dengeyi kurmayı zorunlu kılmıştır. Kanun koyucu, bu dengenin sağlanabilmesi adına klasik arama ve elkoyma tedbirlerinden farklı olarak, bilişim sistemlerine yönelik işlemleri çok daha sıkı şekil şartlarına ve usullere bağlamıştır. Yalnızca şüphelinin kullandığı bilgisayarlar üzerinde uygulanabilen bu tedbir, kural olarak bilgisayarın bulunduğu yerde kopyalama yapılmasını öngörürken, elkoyma işlemini istisnai bir durum olarak kabul etmektedir. Hukuka aykırı şekilde elde edilen dijital verilerin ceza yargılamasında delil niteliğini kaybedeceği göz önüne alındığında, CMK m.134 hükümlerinin hem adli kolluk görevlileri hem de hukuki süreçleri yürüten avukatlar tarafından titizlikle uygulanması hukuk devleti ilkesinin bir gereğidir.

CMK m.134 Kapsamında Arama ve Elkoymanın Temel Şartları

Bilişim sistemlerinde arama, kopyalama ve elkoyma tedbirinin uygulanabilmesi için kanunda öngörülen yasal şartların bir arada bulunması zorunludur. Bu tedbir sadece soruşturma aşamasında şüpheliler için uygulanabilir olup, kovuşturma evresinde veya şüpheli sıfatı taşımayan üçüncü kişiler hakkında uygulanamaz. Temel hak ve özgürlüklere ağır bir müdahale teşkil eden bu koruma tedbirinin hukuka uygun kabul edilebilmesi için şu kümülatif şartlar aranmaktadır:

• İlgili cihaz kullanıcısı hakkında süregelen bir suç soruşturmasının bulunması.
• Soruşturma dosyasında, suçun işlendiğine dair somut delillere dayanan kuvvetli şüphe sebeplerinin mevcut olması.
• Maddi gerçeğin aydınlatılabilmesi bağlamında başka surette delil elde etme imkânının bulunmaması (ikincillik ilkesi).
• Adli makamlar nezdinde bizzat Cumhuriyet savcısının istemi.
• İşlemin usulüne uygun şekilde gerçekleştirilebilmesi için usulüne uygun bir hâkim kararı.
• Arama işlemine konu edilecek olan bilişim cihazının sadece şüpheli tarafından kullanılıyor olması.

Sayılmış olan bu şartlardan herhangi birinin eksikliği durumunda, uygulanan işlemler usule aykırı sayılır. Yargıtay içtihatlarında da sıklıkla vurgulandığı üzere, yasaya aykırı yöntemlerle toplanan hiçbir elektronik veri ceza yargılamasında hükme esas alınamaz ve ispat aracı olarak kabul göremez.

Bilgisayarlara Elkoyma İşleminin İstisnai Niteliği

Ceza muhakemesinde temel prensip, bilgisayarlar, bilgisayar programları ve bilgisayar kütüklerine elkoymaksızın doğrudan sistem üzerinde arama yapılması ve verilerin kopyalanmasıdır. Ancak şifrenin çözülememesinden dolayı sisteme girilememesi veya gizlenmiş bilgilere ulaşılamaması durumunda, şifre çözümünün yapılabilmesi ve gerekli kopyaların adli bilişim laboratuvarlarında alınabilmesi amacıyla bu cihazlara elkonulabilmektedir. Dolayısıyla elkoyma, arama işleminin imkânsız hale geldiği durumlarda uygulanan istisnai bir koruma tedbiridir. Şifre çözümü sağlandıktan ve gerekli veriler elde edildikten sonra, elkonulan cihazların gecikme olmaksızın iade edilmesi yasal bir zorunluluktur. Uygulamada çoğu zaman kolluk görevlilerinin teknik yetersizlikler veya personel eksikliği gibi gerekçelerle doğrudan cihazlara elkoysalar da, bu durum ölçülülük ilkesiyle bağdaşmaz ve elde edilen verilerin delil değerini tartışmalı hale getirir. Cihazlara bizzat elkonulması durumunda, sisteme sonradan hukuka aykırı veri eklendiği yönündeki iddiaları bertaraf etmek için mutlaka kanuni prosedürlere tam uyum sağlanmalıdır.

Kopyalama, Yedekleme ve Şüpheliye Kopya Verilmesi

Bilişim sistemlerinde bulunan verilerin değiştirilmeye ve yok edilmeye son derece müsait yapısı, yedekleme işlemlerinin önemini artırmaktadır. CMK m.134 uyarınca, elkoyma işlemi sırasında sistemdeki bütün verilerin yedeklemesinin yapılması zorunludur. Alınan bu yedekten bir kopya da çıkarılarak şüpheliye veya vekiline verilir ve bu durum mutlaka tutanağa geçirilerek taraflarca imza altına alınır. Eskiden şüphelinin talebine bağlı olan bu kural, yapılan yasal değişikliklerle zorunlu hale getirilerek delil güvenliği üst düzeye çıkarılmıştır. Ayrıca elkoyma yapılmayan durumlarda da sistemdeki verilerin tamamının veya bir kısmının kopyası alınabilmektedir. Elde edilen kopyalanmış veriler şayet çözülerek metin haline getirilirse, bu çıktılar kâğıda yazdırılır ve yine tutanağa işlenerek imzalanır. Tüm bu detaylı süreçlerin eksiksiz yürütülmesi, elektronik delillerin mahkeme huzurunda tereddütsüz bir ispat aracı olarak kabul edilmesini ve adil yargılanma hakkının zedelenmemesini güvence altına alır.