Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Tutuklama kararlarında somut ve haklı gerekçe sunulmalıdır.
• Delil karartma şüphesi soyut iddialara dayandırılamaz.
• Haksız tutuklama gösteri yürüyüşü hakkını da ihlal eder.

Bu karar, temel hak ve özgürlüklerin kullanımı bağlamında uygulanan tutuklama tedbirinin hukuki sınırlarını net bir şekilde çizmesi açısından büyük önem taşımaktadır. Anayasa Mahkemesi, kişinin toplantı ve gösteri yürüyüşü hakkını kullanırken gerçekleşen olaylara ilişkin tutuklama tedbirine başvurulabilmesi için yalnızca kuvvetli suç şüphesinin bulunmasını yeterli görmemiş, tutuklama nedenlerinin de somut olgularla desteklenmesi gerektiğini vurgulamıştır. Özellikle delillerin kolluk kuvvetlerinin elinde olduğu durumlarda delil karartma şüphesinin, katalog dışı suçlarda ise kaçma şüphesinin soyut ve basmakalıp ifadelerle gerekçelendirilemeyeceği, bu durumun kişi hürriyeti ve güvenliği hakkını zedelediği hüküm altına alınmıştır.

Bu içtihat, toplumsal olaylar neticesinde uygulanan koruma tedbirlerinde mahkemelerin takdir yetkisini daraltmakta ve daha titiz bir inceleme yükümlülüğü getirmektedir. Emsal niteliğindeki bu karar, haksız ve gerekçesiz tutuklama tedbirlerinin yalnızca kişi hürriyeti ve güvenliği hakkını değil, aynı zamanda toplantı ve gösteri yürüyüşü düzenleme hakkı gibi diğer anayasal hakları da zincirleme olarak ihlal edeceğini ortaya koymaktadır. Uygulamada, sulh ceza hâkimliklerinin tutuklama kararlarında basmakalıp gerekçelerden uzaklaşarak, her bir şüpheli ve olay özelinde kaçma veya delil karartma şüphesini somut olgularla temellendirmeleri gerektiği bir kez daha teyit edilmiş olup, hukuka aykırı tutuklamaların tazminat sorumluluğu doğuracağı açıkça gösterilmiştir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Uyuşmazlık, 1 Mayıs Emek ve Dayanışma Günü etkinlikleri kapsamında Taksim Meydanı'na yürümek isteyen grubun içinde yer alan başvurucunun haksız yere tutuklandığı ve bu suretle anayasal haklarının ihlal edildiği iddiasına dayanmaktadır. Başvurucu, İstanbul'da Saraçhane Parkı'nda düzenlenen gösterilere barışçıl bir şekilde anayasal haklarını kullanmak amacıyla katıldığını ancak kolluk kuvvetlerinin müdahalesi sonucu gözaltına alınarak tutuklandığını ifade etmiştir. İddia makamı ise başvurucunun kanuna aykırı toplantı ve yürüyüşe silahsız katılarak ihtara rağmen dağılmadığını, elindeki flama sopasıyla kolluk görevlilerine saldırdığını ve kamu malına zarar verdiğini ileri sürerek cezalandırılmasını talep etmiştir. Başvurucu, somut delil olmamasına, kaçma veya delil karartma şüphesi bulunmamasına rağmen tutuklanmasının kişi hürriyeti ve güvenliği hakkı ile toplantı ve gösteri yürüyüşü düzenleme hakkını ihlal ettiği gerekçesiyle Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi bu uyuşmazlığı çözerken temel olarak Anayasa'nın kişi hürriyeti ve güvenliğini düzenleyen 19. maddesi ile toplantı ve gösteri yürüyüşü düzenleme hakkını güvence altına alan 34. maddesini dikkate almıştır. Ayrıca, tutuklama tedbirinin yasal dayanağını oluşturan 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.100 hükmü detaylı bir şekilde irdelenmiştir.

Tutuklama tedbirinin hukuka uygun kabul edilebilmesi için öncelikle suçun işlendiğine dair kuvvetli şüphenin bulunması, ardından ise kaçma şüphesi, delilleri yok etme, gizleme veya değiştirme gibi kanuni tutuklama nedenlerinden en az birinin somut olgularla desteklenmesi gerekmektedir. Anayasa Mahkemesi yerleşik içtihatlarında, kuvvetli suç şüphesi bulunsa dahi, tutuklama nedenlerinin somut olayla ilişkilendirilmeden ve yalnızca soyut ifadelerle gerekçelendirilmesinin tutuklama tedbirini hukuka aykırı hâle getireceğini prensip olarak kabul etmiştir.

Bununla birlikte, toplantı ve gösteri yürüyüşü hakkı ile ilgili olarak, barışçıl bir gösteriye katılımın başlı başına bir suçlama ve tutuklama gerekçesi yapılamayacağı; ancak şiddet eylemlerinin varlığı hâlinde durumun değişebileceği belirtilmiştir. Tutuklama tedbirinin diğer temel haklar (ifade, basın, toplantı hakkı vb.) üzerindeki etkisinin değerlendirilmesinde, öncelikle tutuklamanın hukuki olup olmadığına bakılmakta, şayet tutuklama hukuka aykırı bulunursa, bu durumun bağlantılı anayasal hakları da ihlal edeceği kural olarak uygulanmaktadır.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, başvurucunun durumu özelinde yaptığı incelemede öncelikle uygulanan tutuklama tedbirinin kanuni dayanağının bulunduğunu ve kamera kayıtları ile tespit tutanakları dikkate alındığında başvurucunun kolluk görevlilerine saldırdığına dair kuvvetli suç şüphesinin mevcut olduğunu belirlemiştir. Kuvvetli suç şüphesinin varlığı kabul edilmekle birlikte, tutuklamanın hukuki olabilmesi için gerekli olan "meşru amaç" ve "ölçülülük" kriterleri ayrıca değerlendirilmiştir.

Mahkeme, tutuklama kararında başvurucunun delilleri karartma şüphesinden bahsedildiğini ancak tutuklamaya dayanak oluşturan görüntü inceleme ve tespit tutanaklarının hâlihazırda soruşturma makamlarının elinde olduğunu, dolayısıyla başvurucunun mevcut delilleri karartma ihtimalinin bulunmadığını tespit etmiştir. Bunun yanında, kararda kaçma şüphesine değinilmiş ise de bu duruma ilişkin ilgili ve yeterli herhangi bir somut gerekçe ortaya konulmamıştır. İsnat edilen suçların, tutuklama nedeninin karine olarak varsayılabildiği katalog suçlardan olmadığı da dikkate alınarak, tutuklama tedbirinin meşru bir amacının ve yasal gerekçesinin bulunmadığı, dolayısıyla hukuki olmadığı sonucuna varılmıştır.

Kişi hürriyeti ve güvenliği hakkının ihlal edildiği tespiti üzerine, Anayasa Mahkemesi bu hukuka aykırı tutuklamanın başvurucunun toplantı ve gösteri yürüyüşü düzenleme hakkı üzerindeki etkisini değerlendirmiştir. Meşru bir amacı bulunmayan ve hukuki olmayan tutuklama tedbirinin, barışçıl gösteri bağlamındaki anayasal hakkın kullanımını da hukuka aykırı bir şekilde kısıtladığı tespit edilmiştir. İhlallerin ağırlığı gözetilerek başvurucuya manevi tazminat ödenmesi gerektiği vurgulanmıştır.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi, tutuklama tedbirinin hukuki olmaması nedeniyle kişi hürriyeti ve güvenliği hakkının ve bu tutuklama sonucunda toplantı ve gösteri yürüyüşü düzenleme hakkının ihlal edildiği yönünde karar vererek, manevi tazminat ödenmesi yönündeki başvuruyu kabul etmiştir.