Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi İbrahim Akan - Türkiye Kararı 62611/17 B.

Bu karar, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi tarafından kolluk kuvvetlerinin toplumsal olaylara müdahalesi sırasında meydana gelen ağır yaralanmalarda, operasyonu planlayan ve yöneten üst düzey mülki amirlerin sorumluluğunun idari izin zırhı ardına saklanamayacağını hukuken net bir şekilde ortaya koymaktadır. Mahkeme, kamu görevlilerinin yargılanmasını idari izne bağlayan yasal mekanizmaların, özellikle kötü muamele ve orantısız güç kullanımı iddialarında etkin soruşturma yükümlülüğünü ihlal ettiğini vurgulamıştır. Sadece alt kademedeki memurların değil, operasyonun genel planlamasından sorumlu olan üst düzey yetkililerin de yargı denetimine tabi tutulması gerektiği, işkence ve kötü muamele yasağının usul boyutunun temel bir gereği olarak kabul edilmiştir.

Benzer davalardaki emsal etkisi oldukça güçlüdür. Özellikle toplumsal gösterilerde orantısız güç kullanımı neticesinde zarar gören mağdurların açacağı davalarda, "üst düzey yetkililerin doğrudan talimat verdiğinin ispatlanamadığı" gerekçesiyle soruşturma izni verilmemesi pratiği bu kararla ağır bir darbe almıştır. Mahkeme, operasyonel kusurların aydınlatılmasında ispat yükünün mağdura yüklenemeyeceğini belirterek, soruşturma makamlarının resen ve bağımsız bir şekilde hareket etmesi gerektiğine hükmetmiştir. Uygulamadaki önemi, Türkiye'deki idari izin sisteminin insan hakları ihlalleri bağlamında yarattığı cezasızlık kültürünün uluslararası yargı organlarınca bir kez daha eleştirilmesidir. Sadece tazminat ödenmesinin ihlali gidermeyeceği, sorumluların tespit edilip cezalandırılmasını sağlayacak bağımsız bir ceza soruşturmasının yürütülmesinin demokratik bir hukuk devletinde vazgeçilmez olduğu ilkesi, iç hukuktaki idari ve yargısal merciler için bağlayıcı bir emsal teşkil etmektedir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Uyuşmazlık, 1 Mayıs 2013 tarihinde İstanbul Taksim'de düzenlenen İşçi Bayramı kutlamalarına polis müdahalesi sırasında, bölgeden geçen İbrahim Akan'ın göz yaşartıcı gaz fişeği ile vurularak sol gözünü kaybetmesi olayından kaynaklanmaktadır. Akan, yaralanmasına yol açan polis memuru ile birlikte, operasyonun genel planlamasından ve verilen talimatlardan sorumlu tuttukları dönemin İstanbul Valisi ve İstanbul Emniyet Müdürü hakkında da suç duyurusunda bulunmuştur. Ancak yetkili makamlar, ilgili kanun uyarınca vali ve emniyet müdürü hakkında soruşturma izni vermemiştir. Anayasa Mahkemesi de yetkililerin doğrudan talimat verdiğine dair bağın kurulamadığını belirterek başvuruyu reddetmiştir. Bunun üzerine başvuran, üst düzey yetkililer hakkında etkili bir ceza soruşturması yürütülmemesi ve cezasızlık yaratılması nedeniyle kötü muamele yasağının ihlal edildiğinin tespitini ve zararının giderilmesini talep etmiştir.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Mahkemenin uyuşmazlığı çözerken dayandığı temel hukuk kurallarının merkezinde, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin işkence ve insanlık dışı ya da aşağılayıcı muameleyi kesin olarak yasaklayan 3. maddesi yer almaktadır. Bu madde, devletlere yalnızca kötü muameleden kaçınma (negatif yükümlülük) değil, aynı zamanda iddia edilen kötü muamele olaylarını aydınlatacak, sorumluları tespit edip cezalandıracak bağımsız ve etkili bir resmi soruşturma yürütme (pozitif usul yükümlülüğü) görevi yüklemektedir. Demokratik bir hukuk devletinde, kolluk kuvvetlerinin eylemlerinin bağımsız yargı denetimi dışında tutulması kabul edilemez bir durumdur.

İç hukuk açısından ise, 4483 sayılı Memurlar ve Diğer Kamu Görevlilerinin Yargılanması Hakkında Kanun hükümleri tartışmanın odak noktasını oluşturmuştur. Bu kanun, memurların görevleri sırasındaki fiillerinden dolayı soruşturulmalarını idari mercilerin iznine bağlamaktadır. Mahkemenin yerleşik içtihat prensiplerine göre, güç kullanan devlet görevlilerinin eylemleri, yalnızca fiili gerçekleştirenlerle sınırlı tutulamaz; operasyonun planlanması, organizasyonu ve denetimi de dâhil olmak üzere çevresel tüm koşullar detaylıca incelenmelidir. Operasyon sırasında verilen talimatların hukuka uygunluğu da bu denetimin ayrılmaz bir parçasıdır.

Mahkeme, kolluk kuvvetlerinin göz yaşartıcı gaz silahları kullanımına ilişkin olarak 2559 sayılı Polis Vazife ve Salâhiyet Kanunu ile ilgili uygulama talimatnamelerine atıf yapmıştır. Bu talimatnameler, gaz fişeklerinin doğrudan insan vücudunu hedef alacak şekilde ateşlenmesini açıkça yasaklamaktadır. Olayda göz yaşartıcı gaz fişeğinin kontrolsüz şekilde ateşlenmesi sonucu meydana gelen ağır yaralanma, bu kuralların ağır bir ihlali niteliğindedir.

Ayrıca, mahkeme içtihatlarında yer alan önemli bir doktrin prensibi uyarınca, kötü muamele iddialarında ispat yükü tamamen mağdura yüklenemez. Özellikle kişilerin devletin kontrolü altındayken veya bir polis operasyonu sırasında yaralandığı durumlarda, ispat yükü devlete aittir. Güç kullanımına yol açan talimatlar ile meydana gelen zarar arasındaki nedensellik bağının kurulamadığı gerekçesiyle üst düzey yetkililerin soruşturma dışında bırakılması, Sözleşme'nin aradığı etkili soruşturma standartları ile açıkça çelişmekte ve insan hakları ihlallerine zemin hazırlamaktadır.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Mahkeme, öncelikle başvuranın 1 Mayıs 2013 tarihindeki polis müdahalesi sırasında göz yaşartıcı gaz fişeği ile ağır şekilde yaralandığı ve bir gözünü kaybettiği gerçeğinin taraflar arasında ihtilafsız olduğunu tespit etmiştir. Devlet makamları, polisin orantısız güç kullandığını kabul ederek idari yargıda maddi ve manevi tazminat ödenmesine hükmetmiş olsa da, mahkeme bu tazminatın tek başına ihlali gidermeyeceğini ve kusurlu personelin tespitini sağlayacak etkin bir ceza soruşturmasının yerini tutamayacağını vurgulamıştır.

Somut olayda, on binlerce polis memurunun görevlendirildiği büyük çaplı bir operasyonun planlama ve organizasyonunda eksiklikler olup olmadığının detaylıca incelenmesi gerektiği belirtilmiştir. Başvuranın, dönemin İstanbul Valisi ve İstanbul Emniyet Müdürü hakkında yaptığı suç duyurusu, İçişleri Bakanlığı tarafından işleme dahi konulmamıştır. Kararın, başvuranın usule dâhil edilmediği ve bağımsız olmayan idari bir süreçte alındığı kaydedilmiştir. Anayasa Mahkemesi'nin "başvuranın üst düzey yetkililerce verilmiş somut bir talimatı kanıtlayamadığı" yönündeki gerekçesi de eleştirilmiş; ispat yükünün mağdura yüklenmesinin, özellikle polis teşkilatının başındaki amirlerin operasyondaki rollerini aydınlatmayı imkânsız kılacağı ifade edilmiştir.

İdari izin mekanizmasının bizzat kendisinin, soruşturma makamlarının bağımsızlıktan yoksun olması, mağdurların sürece etkili katılımının sağlanamaması ve yargısal denetimin yetersizliği nedenleriyle yapısal bir sorun teşkil ettiği bir kez daha tespit edilmiştir. Üst düzey yetkililerin talimatlarıyla orantısız güç kullanımını teşvik edip etmedikleri, ancak onlara yönelik açılacak bağımsız ve etkili bir ceza soruşturması ile aydınlatılabilecekken, bu yolun idari bir kararla kapatılmasının ciddi bir zafiyet doğurduğu belirtilmiştir.

Sonuç olarak Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi İkinci Bölüm, üst düzey yetkililerin eylemlerini de kapsayacak bağımsız ve etkili bir soruşturma yürütülmemesi nedeniyle kötü muamele yasağının usul yönünden ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.