Anayasa Mahkemesi A. ve M.Ş. Karakaş Kararı 2023/15309 B.

Bu karar, kamulaştırmasız el atma davalarında vatandaşlara ödenen tazminatların uzun süren yargılamalar ve enflasyon nedeniyle değer kaybetmesinin mülkiyet hakkı ihlali oluşturduğunu net bir şekilde ortaya koyması bakımından büyük önem taşımaktadır. Anayasa Mahkemesi, devletin özel mülkiyete müdahalesi sonucunda ödenmesi gereken bedelin, ekonomik koşullar ve enflasyon karşısında erimesine göz yumulamayacağını vurgulamıştır. Vatandaşın alacağının gerçek değerini yitirmesi, devlete karşı bireyi orantısız ve olağan dışı bir külfet altında bırakmaktadır.

Emsal etkisi açısından bakıldığında karar, idari yargı ile hukuk mahkemelerinin kamulaştırma bedellerini belirlerken enflasyon farklarını dikkate almalarının anayasal bir zorunluluk olduğunu teyit etmektedir. Öte yandan bu karar, makul sürede yargılanma hakkının ihlali iddialarında doğrudan Anayasa Mahkemesine gelmeden önce Tazminat Komisyonuna başvurulması gerektiği kuralını pekiştirmektedir. Mevzuattaki yeni düzenlemelerin usul hukukuna yansımasını gösteren bu içtihat, avukatlar ve vatandaşlar için makul süre şikayetlerinde izlenmesi gereken zorunlu idari başvuru yolunu bir kez daha netleştirmiştir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucular Aliriza Karakaş ve Mehmet Şakir Karakaş, maliki oldukları taşınmaza idare tarafından herhangi bir kamulaştırma işlemi yapılmaksızın fiilen el atılması üzerine tazminat davası açmıştır. Malazgirt Asliye Hukuk Mahkemesinde görülen dava sürecinde, yargılamanın uzun yıllar devam etmesi ve ülkede yaşanan enflasyonist ortam sebebiyle hükmedilen tazminat bedeli, gerçek alım gücü karşısında ciddi bir değer kaybına uğramıştır.

Başvurucular, taşınmazlarına kamulaştırmasız el atılması sonucu ödenmesine karar verilen bedelin enflasyon karşısında erimesi nedeniyle zarara uğradıklarını belirterek mülkiyet hakkının ihlal edildiğini iddia etmişlerdir. Aynı zamanda yargılamanın çok uzun sürmesi sebebiyle adil yargılanma hakkı kapsamındaki makul sürede yargılanma haklarının da zedelendiğini ileri sürerek, oluşan mağduriyetlerinin tespiti ile birlikte maddi ve manevi tazminat talebiyle veya yargılamanın yenilenmesi istemiyle Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuşlardır.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, başvuruyu Anayasa'nın 35. maddesinde güvence altına alınan mülkiyet hakkı ve Anayasa'nın 36. maddesinde korunan adil yargılanma hakkı çerçevesinde ele almıştır.

Mülkiyet hakkına müdahale teşkil eden kamulaştırma ve kamulaştırmasız el atma işlemlerinde temel kural, mülk sahibine ödenecek tazminatın taşınmazın gerçek karşılığı olmasıdır. 2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu uyarınca yürütülen veya idarenin fiili el atmasından kaynaklanan tazminat davalarında, belirlenen bedelin enflasyon karşısında değer kaybına uğratılması, mülkiyet hakkına yönelik ölçüsüz bir müdahale oluşturur. Yerleşik içtihatlara göre (Ali Şimşek, Mehmet Akdoğan ve diğerleri kararları), gecikerek ödenen veya uzun süren yargılamalar nedeniyle enflasyon karşısında reel değerini yitiren tazminatlar, kişilere kamu yararı ile bireysel hak dengesini bozan şahsi, aşırı ve olağan dışı bir külfet yüklemektedir.

Öte yandan, yargılamaların makul sürede bitirilmemesine ilişkin şikayetlerde uygulanacak usul kuralları yakın zamanda değiştirilmiştir. 6384 sayılı Tazminat Komisyonunun Görevleri ile Çalışma Usul ve Esasları Hakkında Kanun'a 7499 sayılı Kanun ile eklenen 5/A maddesi ve geçici 3. madde uyarınca, yargılamaların uzun sürmesinden kaynaklanan ihlal iddialarında öncelikle Tazminat Komisyonuna başvurulması kanuni bir zorunluluktur. Anayasa Mahkemesinin Veysi Ado içtihadı uyarınca, bu tür iddialarda ilk bakışta ulaşılabilir ve yeterli giderim sağlama kapasitesine sahip olan komisyon yolu tüketilmeden bireysel başvuru yapılması, Anayasa Mahkemesine başvurunun ikincilliği ilkesiyle bağdaşmamaktadır.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olayda başvurucuların mülkiyet hakkına yönelik ihlal iddialarını detaylı bir şekilde incelemiştir. Yargılama sürecinde hükmedilen kamulaştırmasız el atma tazminatının enflasyon karşısında önemli ölçüde değer kaybına uğradığı tespit edilmiştir. Mahkeme, bu durumun başvuruculara şahsi olarak aşırı ve olağan dışı bir külfet yüklediğini, kamunun elde ettiği yarar ile bireyin katlanmak zorunda kaldığı külfet arasındaki adil dengenin bozulduğunu belirterek, Anayasa'nın güvence altına aldığı mülkiyet hakkının ihlal edildiği kanaatine varmıştır. Mülkiyet hakkı ihlalinin giderilmesi için, enflasyon farkından kaynaklanan değer kaybının telafi edilmesi amacıyla dosyanın Malazgirt Asliye Hukuk Mahkemesine yeniden yargılama yapılmak üzere gönderilmesinde hukuki zorunluluk bulunmuştur.

Makul sürede yargılanma hakkının ihlali iddiasına ilişkin olarak ise Anayasa Mahkemesi, yakın tarihli mevzuat değişikliklerini dikkate almıştır. Yargılamanın uzun sürmesine yönelik şikayetler için ihdas edilen ve etkili bir hukuki yol olduğu kabul edilen Tazminat Komisyonuna başvuru imkanı bulunmaktadır. Başvurucuların, bu idari ve hukuki yolu tüketmeden doğrudan bireysel başvuruda bulunmaları, bireysel başvuru sisteminin ikincilliği ilkesine aykırı bulunmuştur. Bu sebeple, makul süre şikayeti yönünden başvurunun başvuru yollarının tüketilmemesi nedeniyle kabul edilemez olduğuna hükmedilmiştir.

İhlalin ve sonuçlarının ortadan kaldırılması bakımından yeniden yargılama yapılmasının yeterli ve etkili bir giderim sağlayacağı değerlendirildiğinden, başvurucuların ayrıca talep ettiği tazminat istemleri reddedilmiştir.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi Birinci Bölümü, mülkiyet hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiş ve yargılamanın yenilenmesi amacıyla başvuruyu kabul etmiştir.