Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi Kararı 48303/21 B.

AİHM | FAJSTAVR - ÇEK CUMHURİYETİ | 48303/21 BN.

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi bu kararında, ceza yargılamalarında "işbirliği yapan sanık" veya kamuoyunda bilinen adıyla "itirafçı" ifadelerinin mahkumiyete esas alınmasının, kendi başına adil yargılanma hakkını zedelemeyeceğini açıkça ortaya koymuştur. Menfaat veya ceza indirimi karşılığında elde edilen bu tür kanıtların doğası gereği manipülasyona ve intikam duygusuna açık olabileceği kabul edilse de, yerel mahkemelerin bu beyanları gerekli usuli güvenceler ve destekleyici deliller ışığında titizlikle değerlendirdiği durumlarda hukuka aykırılık oluşmamaktadır. Bu tür beyanlara dayanan kararların adil kabul edilebilmesi için, ulusal mahkemelerin sürecin bütününde savunma makamına gerekli itiraz olanaklarını sunması şarttır.

Örgütlü suçlar ve uyuşturucu ticareti gibi kanıt elde etmenin zor olduğu karmaşık suç tiplerinin aydınlatılmasında etkin pişmanlık veya itirafçı kurumlarının kullanımının AİHM standartlarına uygunluğu açısından bu karar oldukça önemli bir emsaldir. Karar, sanığa duruşma aşamasında aleyhine beyanda bulunan itirafçıyı bizzat sorgulama, beyanlarının güvenilirliğini test etme ve olası çelişkileri hakimin huzurunda ortaya koyma fırsatı verildiği sürece, savunma hakkının ihlal edilmiş sayılmayacağını netleştirmektedir. Uygulamada, yerel mahkemelerin sadece bu tür beyanlarla yetinmeyip, ifadelerin mantıksal tutarlılığını incelemesinin ve yan delillerle desteklenen detaylı gerekçeli kararlar vermesinin insan hakları ihlallerini önlemedeki kritik rolü bir kez daha vurgulanmıştır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Uyuşturucu kaçakçılığı gibi ağır bir suçtan yargılanarak Çek Cumhuriyeti mahkemelerince hapis cezasına çarptırılan Aleş Fajstavr, adil yargılanma hakkının ihlal edildiği gerekçesiyle Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'ne bireysel başvuruda bulunmuştur. Uyuşmazlığın temelinde, başvuranın mahkumiyet kararının ağırlıklı olarak yasal çerçevede "işbirliği yapan sanık" statüsü verilen ve bu sayede kendi hapis cezasında ciddi bir indirim sağlayan diğer bir sanığın (N. M.) ifadelerine dayandırılması yatmaktadır. Başvuran, aleyhinde ifade veren bu kişinin kendi hukuki çıkarları doğrultusunda yalan söylediğini, ifadelerinin çelişkilerle dolu olduğunu ve yerel mahkemelerin kendi lehine olan savunma tanıklarını ile sunduğu delilleri haksız yere göz ardı ettiğini ileri sürmüştür. Doğrudan menfaat karşılığı ifade veren birinin beyanlarının hükme esas alınmasının yargılamayı en başından adaletsiz kıldığını belirten başvuran, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'nden yürütülen sürecin hak ihlali olarak tespit edilmesini talep etmiştir.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, delillerin kabul edilebilirliği ve bunların nasıl değerlendirileceği konusunun kural olarak ulusal hukukun ve ulusal mahkemelerin takdir yetkisinde olduğunu birçok içtihadında belirtmiştir. Mahkemenin asıl görevi, yargılamanın bir bütün olarak adil yürütülüp yürütülmediğini, sanığın savunma haklarının kabul edilemez şekilde kısıtlanıp kısıtlanmadığını ve delillerin değerlendirilmesinde açık bir keyfilik veya mantıksızlık bulunup bulunmadığını denetlemektir.

Organize suçlar ve uyuşturucu ticareti gibi ağır suçlarla mücadelede, dokunulmazlık veya ceza indirimi gibi avantajlar karşılığında ifade veren sanıkların (itirafçıların) kullanılması ulusal makamlar için önemli bir araçtır. Ancak bu tür ifadelerin kullanımı, yargılamanın adilliğini tehlikeye atma potansiyeli taşır. Bu beyanlar, doğası gereği manipülasyona açık olup, salt sunulan avantajları elde etmek veya kişisel intikam amacıyla verilmiş olabilir. Bu nedenle, sadece bu tür ifadelere dayanılarak verilen hükümler en dikkatli şekilde incelenmelidir.

Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi m. 6 kapsamında güvence altına alınan adil yargılanma ve silahların eşitliği ilkeleri gereğince, bu tür kanıtların kullanımı tek başına yargılamayı adaletsiz kılmaz. Ancak bunun için güçlü usuli güvencelerin varlığı şarttır. Sanığa, aleyhinde ifade veren kişiyi duruşmada sorgulama, ifadelerinin doğruluğuna itiraz etme ve beyanların güvenilirliğini test etme konusunda yeterli ve uygun bir imkan tanınmalıdır. Mahkemeler, bu tür ifadeleri körü körüne kabul etmemeli, güvenilirliği zedeleyecek durumları sıkı bir şekilde değerlendirmelidir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, somut olayda başvuranın aleyhine ifade veren N. M.'nin kimliğinin gizli tutulmadığını ve duruşmalarda hazır bulunduğunu tespit etmiştir. N. M.'nin "işbirliği yapan sanık" statüsü, daha en başından savcılık iddianamesinde açıkça belirtilmiş olup, hem başvuran hem de mahkeme bu durumdan tamamen haberdar olmuştur.

Yargılama sürecinde, başvuran ve avukatı, N. M.'nin sorguları sırasında bizzat hazır bulunma, ona doğrudan soru sorma ve ifadelerinin güvenilirliğini duruşma ortamında hakimin huzurunda çapraz sorgu ile test etme imkanına tam olarak sahip olmuştur. Başvuran, N. M.'nin iddialarını çürütmeye çalışmış, ancak ileri sürdüğü mazeretler ve deliller yerel mahkemelerce tutarsız bulunmuştur.

Mahkeme, Çek mahkemelerinin N. M.'nin ifadelerini hiçbir sorgulama yapmadan kabul etmediğini gözlemlemiştir. Yerel mahkemeler, bu ifadelerin son derece detaylı, kendi içinde tutarlı ve mantıklı olduğunu değerlendirerek güvenilir bulmuştur. Ayrıca mahkemeler, N. M.'nin eğer sadece ceza indirimi menfaati elde etmek isteseydi, daha ağır bir suç için kendi kendini de gereksiz yere suçlamayacağını dikkate alarak önemli bir mantıksal denetim yapmıştır.

AİHM, yerel mahkemelerin kararında herhangi bir keyfilik veya açık mantıksızlık bulunmadığına kanaat getirmiştir. N. M.'nin beyanlarının yanı sıra, dosyada bu ifadeleri destekleyen yan delillerin de mevcut olduğu saptanmıştır. Delillerin takdiri konusunda ulusal mahkemelerin yetkisine saygı gösterilmiş ve başvuranın savunma haklarının Sözleşme'ye aykırı şekilde kısıtlanmadığı vurgulanmıştır. Yargılamanın bütününe bakıldığında, itirafçı beyanına dayanılmasının davanın genel adilliğini zedelemediği sonucuna varılmıştır.

Sonuç olarak Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi Beşinci Bölümü, adil yargılanma hakkının ihlal edilmediği yönünde karar vermiştir.