Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi Tafzı El Hadrı ve El Idrıssı Mouch - İspanya Kararı 7557/23 B.

Bu karar, basının ifade özgürlüğü ile bireylerin mesleki ve sosyal itibarlarının korunması hakkı arasındaki hassas dengenin nasıl kurulması gerektiği konusunda önemli bir hukuki zemin sunmaktadır. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, kamu yararını yakından ilgilendiren göçmen krizi, radikalleşme ve terör tehdidi gibi son derece hassas konularda yapılan gazetecilik faaliyetlerinde, haberin temel kaynağının resmi kurumlara dayanması halinde gazetecinin yeterli profesyonel özeni göstermiş kabul edileceğini açıkça vurgulamaktadır. Haberde kullanılan ifadelerin tartışmalı, sert veya okuyucuyu rahatsız edici olması, sırf bu nedenle ifadenin hukuki koruma çemberinin dışına çıktığı anlamına gelmemektedir.

Benzer davalarda bu kararın emsal etkisi, bilhassa ulusal güvenlik ve sosyal entegrasyon gibi toplumsal açıdan yüksek önem arz eden konularda basına tanınan demokratik hareket alanının genişliğini teyit etmesi yönüyle ortaya çıkmaktadır. Mahkeme, yerel mahkemelerin Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin yerleşik standartlarına ve kriterlerine uygun bir dengeleme testi yapması durumunda, ulusal makamların takdir yetkisine üstün bir saygı duyulacağını ve dördüncü bir derece mahkemesi gibi hareket edilmeyeceğini bir kez daha ortaya koymuştur. Bu yönüyle karar, gazetecilik etiği ve haber alma hakkı çerçevesinde basının "kamu bekçisi" rolünü güçlendiren ve bireysel itibar iddialarına karşı kamusal tartışma özgürlüğünü sistematik bir biçimde koruyan güçlü bir içtihat niteliği taşımaktadır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Uyuşmazlık, Barselona'da kimsesiz göçmen çocukların yatılı olarak kaldığı bir merkezde sosyal eğitimci sıfatıyla görev yapan iki başvurucunun, İspanya'nın önde gelen ulusal gazetelerinden biri olan ABC'ye ve ilgili haberin yazarı olan gazeteciye karşı açtığı hukuki iftira davasından kaynaklanmaktadır. Gazetenin hem basılı hem de çevrimiçi versiyonunda yayımlanan bir makalede, başvurucuların isimleri açıkça zikredilerek, çalıştıkları merkezdeki yabancı uyruklu küçük çocukları İslamcı köktendinci ideolojiler doğrultusunda dini telkinlere ve radikalleşme adımlarına maruz bıraktıkları iddia edilmiştir. Başvurucular, bu haberin tamamen asılsız olduğunu, mesleki ve sosyal itibarlarını ciddi şekilde zedelediğini, artan İslamofobi ikliminde iş bulmalarını engellediğini ileri sürerek, özel hayata saygı hakkının ihlal edildiği gerekçesiyle manevi tazminat ve haberin yayından kaldırılmasını talep etmişlerdir. Yerel mahkemeler ise haberin üstün bir kamu yararı taşıdığına ve gazetecinin gerekli mesleki özeni gösterdiğine hükmederek davayı reddetmiştir. Başvurucular, iç hukuk yollarını tükettikten sonra Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'ne başvurmuşlardır.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, bu uyuşmazlığı incelerken temel olarak Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi m.8 (Özel ve aile hayatına saygı hakkı) ile Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi m.10 (İfade özgürlüğü) çerçevesinde bir hukuki değerlendirme yapmıştır. Mahkeme içtihatlarına göre, bir kişinin itibarının zedelenmesi iddiasının Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi m.8 kapsamında korunabilmesi için, saldırının belirli bir ciddiyet seviyesine ulaşması ve kişinin özel hayatına saygı hakkından yararlanmasına doğrudan zarar verecek nitelikte olması gerekmektedir. Bu gereklilik hem sosyal hem de mesleki itibarı kapsamaktadır.

Mahkeme'nin yerleşik içtihatlarına göre, ifade özgürlüğü ile özel hayata saygı hakkı arasında bir çatışma meydana geldiğinde adil bir denge kurulması zorunludur. Bu denge testinde; yayının kamu yararı taşıyan bir tartışmaya katkısı, hedef alınan kişinin toplumdaki tanınırlığı, kişinin önceki davranışları, bilginin elde ediliş biçimi ile doğruluğu, yayının içeriği, şekli ve sonuçları ile uygulanan yaptırımın ağırlığı gibi çok çeşitli kriterler bir bütün olarak dikkate alınır.

Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi m.10 uyarınca, basının kamu yararını ilgilendiren konularda bilgi ve fikir yayma görevi demokratik bir toplumda hayati bir önem taşır. İfade özgürlüğü, sadece zararsız veya hoşa giden fikirleri değil, aynı zamanda devleti veya toplumun bir kesimini inciten, şoke eden veya rahatsız eden bilgi ve fikirleri de güvence altına almaktadır. Gazetecilerin, iddialarını resmi raporlara veya yetkili kaynaklara dayandırdıkları durumlarda, bu bilgilerin doğruluğunu ayrıca ve bağımsız olarak araştırma yükümlülükleri makul bir esneklik gösterir. Yerel mahkemeler, Sözleşme standartlarına ve Mahkeme içtihatlarına uygun, dikkatli bir inceleme ve hakkaniyetli bir dengeleme yaptıklarında, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi kural olarak ulusal makamların takdir marjına müdahale etmemekte ve kendi görüşünü ulusal yargı mercilerinin yerine koymamaktadır.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, somut olayda ulusal mahkemelerin verdikleri kararları detaylı bir şekilde incelemiş ve gazetecinin ifade özgürlüğü ile başvurucuların itibarlarının korunması hakkı arasındaki hassas dengenin doğru bir şekilde kurulup kurulmadığını değerlendirmiştir. Mahkeme, Hükümet'in başvuranların "düzeltme ve cevap hakkını" kullanmadıkları yönündeki itirazını reddetmiş, başvuranların sivil bir tazminat davası açmalarının iç hukuk yollarını tüketmek için yeterli ve geçerli bir yöntem olduğunu karara bağlamıştır.

Esasa ilişkin yapılan incelemede, mahkeme haberin içeriğinin ve genel bağlamının, özellikle terör tehdidi ve kimsesiz göçmen gençlerin radikalleşme riski gibi son derece yüksek bir kamu yararı taşıyan tartışmaya önemli ölçüde katkı sunduğunu tespit etmiştir. Başvurucular kamuya mal olmuş kişiler olmamasına rağmen, merkezdeki sosyal eğitimci rolleri ve yöneltilen iddiaların toplumsal güvenliği ilgilendiren niteliği itibarıyla konunun meşru bir kamusal tartışma kapsamında kaldığı kabul edilmiştir. Mahkeme, ulusal mahkemelerin haberde kullanılan "köktendincilik" veya "radikal" gibi sert ifadeleri bağlamı içinde değerlendirdiğini dikkate almıştır. Bu terimlerin doğrudan bir şiddet, terör eylemine teşvik veya "cihad" eylemine katılım anlamı taşımadığını, yalnızca dini metinlerin katı ve lafzi yorumuna işaret ettiğini belirten yerel mahkeme tespitleri makul bulunmuştur. Haberde başvuruculara yönelik açık bir şiddet övgüsü veya nefret söylemi atfedilmediği vurgulanmıştır.

Gazetecinin mesleki özen yükümlülüğü açısından yapılan hukuki incelemede, haberin yerel yönetim ve içişleri bakanlığı gibi güvenilir resmi kaynaklardan elde edilen bilgilere dayandığı saptanmıştır. AİHM, basının resmi raporlara ve devlet kaynaklarına güvenme hakkının bulunduğunu, gazeteciden resmi makamların teyit ettiği bilgileri ayrıca bir dedektif gibi araştırmasının beklenemeyeceğini yinelemiştir. Gazetecinin, haber yayımlanmadan önce iddiaları sormak üzere ilgili merkezle iletişim kurmaya çalışması ancak kurumu aradığında telefonun yüzüne kapatılması da haberin doğrulanması için gösterilen iyi niyetli bir çaba olarak takdir edilmiştir. Ulusal mahkemelerin, başvurucuların özel hayatlarına yapılan müdahaleyi incelerken Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi kriterlerini eksiksiz uyguladığı, haberin ifade özgürlüğü sınırları içinde kaldığına yönelik vardıkları sonucun keyfi veya temelsiz olmadığı kesin bir biçimde ifade edilmiştir.

Sonuç olarak Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, ulusal mahkemelerin adil denge testini doğru bir şekilde uyguladığını ve devletin pozitif yükümlülüklerini yerine getirme konusunda bir ihmali bulunmadığını belirterek, başvurunun reddine ve Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin 8. maddesinin ihlal edilmediğine karar vermiştir.