Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Aydınlatılmış onam hastanın özerklik hakkının temelidir.
• Ameliyatın kapsamının genişletilmesi spesifik onam gerektirir.
• Tıbbi müdahalelerde kadın cinselliğinin boyutları gözetilmelidir.
• Genel onam formları öngörülebilir riskleri kapsamaz.

Karar, hastanın aydınlatılmış onam hakkının ve tıbbi müdahalelerde bedensel özerkliğinin ne derece hayati olduğunu ortaya koymaktadır. AİHM, genel geçer ve matbu onam formlarının, ameliyat sırasında ortaya çıkabilecek ancak hastanın cinsel ve psikolojik bütünlüğünü derinden etkileyecek, örneğin meme başı ve areolanın alınması gibi spesifik riskler için yeterli olamayacağını vurgulamıştır. Hastanın vücut bütünlüğüne yönelik böylesi radikal ve geri dönüşü olmayan bir müdahalenin, hayati bir aciliyet yoksa, hastanın açık ve özgül onamı olmadan yapılamayacağı hukuken tescillenmiştir.

Bu karar, özellikle kadın sağlığı ve cerrahi onam formlarının kapsamı açısından tüm Avrupa Konseyi ülkeleri için kritik bir emsal teşkil etmektedir. Doktorların tıbbi gereklilik veya onkolojik güvenlik gerekçesiyle onam kapsamını hastaya önceden bilgi vermeksizin genişletmesi, hastanın özerklik hakkının ağır bir ihlali olarak kabul edilmiştir. Mahkemelerin bu tür davaları incelerken kadın cinselliğinin önemini ve hastanın psikolojik durumunu göz ardı etmemesi gerektiği ilkesi yerleşik içtihada kazandırılmıştır. Uygulamada bu yaklaşım, hastanelerin ve hekimlerin onam alma süreçlerini çok daha detaylı ve hastaya özel hale getirmelerini zorunlu kılacak, genel izin formlarına sığınılmasının önüne geçecektir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucu S. O., sağ memesinde kanser teşhisi konulan bir hastadır. Tedavi sürecinde meme koruyucu cerrahi yapılması planlanmış ve başvurucu bu operasyona matbu bir form aracılığıyla onam vermiştir. Ancak gerçekleştirilen ameliyat sırasında doktorlar, operasyon anında alınan patoloji sonuçlarını gerekçe göstererek hastanın meme başı ve areola kompleksini de almışlardır. Bu işlem hastaya önceden bildirilmemiş ve spesifik bir onay alınmamıştır. Başvurucu, sadece memenin korunduğu bir cerrahiye onay verdiğini, uzuv kaybı gibi öngörülebilir bir risk hakkında önceden aydınlatılmadığını ve bu radikal kararın kendi inisiyatifine bırakılmadığını belirterek İspanya yerel mahkemelerinde tazminat davası açmıştır. Yerel mahkemelerin, imzalanan genel onam formunu ameliyatın sınırlarının genişletilmesi için yeterli bularak davayı reddetmesi üzerine başvurucu, özel hayata saygı hakkının ihlal edildiği iddiasıyla AİHM'e başvurmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Mahkemenin uyuşmazlığı çözerken dayandığı temel hukuki zemin, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi m. 8 (özel hayata ve aile hayatına saygı hakkı) çerçevesinde şekillenmiştir. AİHM içtihatlarına göre, tıbbi bir müdahale öncesinde hastanın öngörülebilir riskler ve sonuçlar hakkında tam olarak aydınlatılması ve özgür iradesiyle onam vermesi, hastanın fiziksel ve ruhsal bütünlüğünün yani özerkliğinin korunmasının en temel şartıdır.

İspanya iç hukukunda yer alan Hasta Özerkliği Kanunu ve Avrupa Konseyi İnsan Hakları ve Biyotıp Sözleşmesi (Oviedo Sözleşmesi), acil ve hayati tehlike arz eden istisnai durumlar haricinde, her türlü tıbbi müdahalenin kişinin özgür ve aydınlatılmış onamına bağlı olduğunu kesin bir kurala bağlamaktadır.

AİHM, devletlerin hastaların fiziksel bütünlüğünü korumak için yeterli yasal düzenlemeleri yapmak ve tıbbi ihmal iddialarında etkili bir yargısal başvuru yolu sunmakla yükümlü olduğunu belirtmektedir. Hekimlerin, planlanan bir tıbbi müdahalenin hastanın fiziksel bütünlüğü üzerindeki öngörülebilir sonuçlarını önceden değerlendirme ve hastayı bu olası sonuçlar hakkında aydınlatma görevi bulunmaktadır. Eğer bu tür öngörülebilir bir risk, doktorlar tarafından önceden usulüne uygun şekilde bildirilmeden gerçekleşirse, devletin bu bilgi eksikliğinden doğan ihlallerden sorumlu tutulabileceği yerleşik bir içtihat prensibidir. Bu kurallar bütünü, idarenin sadece soyut bir yasal çerçeve sunmasını değil, aynı zamanda bu çerçevenin uygulamada hastanın otonomisine tam saygı gösterecek şekilde etkili bir biçimde işletilmesini ve denetlenmesini de zorunlu kılmaktadır.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

AİHM, İspanya'nın aydınlatılmış onam konusundaki yasal mevzuatının Avrupa standartları ve Oviedo Sözleşmesi ile tam bir uyum içinde olduğunu, dolayısıyla yasal çerçevede yapısal bir eksiklik bulunmadığını tespit etmiştir. Ancak asıl sorun, mevcut yasal çerçevenin somut olayda yerel mahkemelerce nasıl uygulandığı noktasında düğümlenmektedir.

Mahkeme, başvurucunun meme koruyucu cerrahiye onay verdiğini, ancak ameliyatın amacına ulaşması için meme başı ve areola kompleksinin alınması ihtimalinin önceden kendisiyle hiçbir şekilde tartışılmadığını gözlemlemiştir. Yerel mahkemeler, genel bir onam formunda yer alan "öngörülemeyen durumlarda cerrahi tekniğin değiştirilebileceği" yönündeki standart ifadeyi, onkolojik güvenlik gerekçesiyle meme başının tamamen alınması için yeterli bir hukuki zemin olarak kabul etmiştir. Ancak AİHM, böylesi kalıcı bir uzuv kaybının, özellikle bir kadın için öz-imaj, psikolojik sağlık ve cinsel yaşam açısından taşıdığı kritik önemi güçlü bir şekilde vurgulamıştır.

Kararda, bu derece önemli ve kişiliği derinden etkileyen bir cerrahi müdahalenin olası riskler arasında yer aldığı durumlarda, hastaya bu ihtimalin net bir şekilde aktarılması ve onayının mutlaka alınması gerektiği ifade edilmiştir. Ayrıca, söz konusu ameliyatın acil, hayati tehlike arz eden ve anında müdahale edilmezse ölümcül sonuçlar doğuracak bir nitelik taşımadığı da saptanmıştır. Başvurucunun kendi vücudu üzerindeki söz hakkı, bilgilendirme yapılmaksızın elinden alınmıştır. Yerel mahkemelerin kararlarında, kadın cinselliğinin ve psikolojisinin bu önemli boyutlarına hiç değinilmemiş olması, başvurucunun vücut bütünlüğüne yönelik iddialara yeterli bir yargısal yanıt verilmediğini göstermiştir. Başvurucunun özerkliği fiilen tıbbi ekibin inisiyatifine bırakılmış, mahkemeler de bu durumu telafi edecek etkin bir denetim mekanizması sunamamıştır.

Sonuç olarak Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, hastanın aydınlatılmış onamının ihlal edildiği iddiasına ulusal mahkemelerin yeterli bir yanıt veremediği ve uygulamadaki bu eksikliğin hastanın özerkliğine saygı göstermediği yönünde karar vererek başvuruyu kabul etmiştir.