Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Yargı bağımsızlığı geriye dönük yasalarla zedelenemez.
• Devletin yargılamaya müdahalesi silahların eşitliğini bozar.
• Hâkim teminatı hukukun üstünlüğünün temel gereğidir.
• Özel hayata müdahale kanunilik ve ölçülülük gerektirir.

Bu karar, devletin taraf olduğu veya doğrudan etkilendiği devam eden uyuşmazlıklarda, yasama organının geriye dönük yasal düzenlemeler yaparak yargısal sürece müdahale etmesinin Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nde güvence altına alınan adil yargılanma hakkını nasıl ihlal edebileceğini çarpıcı bir şekilde ortaya koymaktadır. Mahkeme, devletin devam eden veya potansiyel davaların sonucunu kendi lehine etkilemek amacıyla geriye yürür kanun çıkarmasını, ancak son derece zorunlu bir kamu yararı bulunması halinde kabul edilebilir bulmaktadır. Somut olayda, bir hakimin atanmasının idarece iptal edilmesine zemin hazırlayan geriye dönük yasama müdahalesinin, hukukun üstünlüğünü ve yargı bağımsızlığını zedeleyen keyfi bir eylem olduğu tescillenmiştir.

Emsal teşkil eden bu karar, özellikle hakim teminatı ve yargı bağımsızlığı bağlamında taraf devletlere net bir mesaj vermektedir. Hâkimlerin görev süreleri boyunca azledilemezliği ilkesinin sadece kurumsal değil, aynı zamanda bireysel bir güvence olduğu ve devletlerin yasama yetkisini yargı mensuplarını tasfiye etmek için kullanamayacağı pekiştirilmiştir. Ayrıca, mesleki itibar ve kariyere yönelik keyfi idari işlemlerin, Sözleşme kapsamında özel hayata saygı hakkını da ihlal edebileceği vurgulanarak, hakimlerin mesleki güvencelerine yönelik hukuka aykırı müdahalelere karşı güçlü bir koruma kalkanı oluşturulmuştur. Bu içtihat, gelecekteki benzer yargı krizlerinde temel bir dayanak noktası olacaktır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucu Massimiliano Simoncini, San Marino Devleti'ne karşı Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'ne başvurmuştur. Uyuşmazlığın temelinde, başvurucunun 2019 yılında Yargı Konseyi tarafından birinci derece mahkemesi hakimi olarak atanmasının ardından yaşanan süreç yatmaktadır. Başvurucunun atanmasından kısa bir süre sonra San Marino Parlamentosu, Yargı Konseyi'nin üye yapısına ilişkin kuralları değiştiren ve geriye dönük uygulanan yeni bir yasa çıkarmıştır.

Bu yeni yasa uyarınca yeniden oluşturulan Yargı Konseyi, başvurucunun atamasını, atama tarihindeki kurul bileşiminin hukuka aykırı olduğu gerekçesiyle re'sen iptal etmiş ve onu yetkileri sınırlandırılmış daha alt bir göreve tenzil etmiştir. Başvurucu, idari yargıda bu iptal kararına karşı dava açmış ancak geriye dönük yasanın uygulanması nedeniyle davasını kaybetmiştir. Başvurucu, devletin yasama yoluyla yargılamaya müdahale ettiğini, adil yargılanma hakkının ve bu haksız atama iptali sonucunda özel hayata saygı hakkının ihlal edildiğini iddia eterek hakkını aramıştır.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, somut uyuşmazlığı değerlendirirken temel olarak Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi m. 6 (adil yargılanma hakkı) ve Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi m. 8 (özel hayata ve aile hayatına saygı hakkı) çerçevesinde inceleme yapmıştır.

Mahkemenin yerleşik içtihatlarına göre, yasama organının yürürlükteki kanunlardan doğan hakları yeni ve geriye dönük hükümlerle düzenlemesi ilke olarak yasak olmamakla birlikte, hukukun üstünlüğü ve adil yargılanma kavramları buna katı sınırlar çizer. Çok zorunlu kamu yararı gerekçeleri dışında, yargısal bir uyuşmazlığın sonucunu etkileyecek şekilde yargı idaresine yasama yoluyla müdahale edilmesi hukuka aykırıdır. Özellikle devletin taraf olduğu uyuşmazlıklarda, karşı tarafın davanın kazanılmasını imkânsız hale getiren geriye dönük yasama faaliyetleri silahların eşitliği ilkesini zedeler.

Hakimlerin görev süresi boyunca azledilemezliği ilkesi, yargı bağımsızlığının bir sonucudur ve hukukun üstünlüğünün vazgeçilmez ön koşuludur. Yargı mensupları, diğer tüm vatandaşlar gibi, yasama ve yürütme organlarının keyfiliğine karşı korunmalıdır. Bu güvence, yargının bağımsız ve tarafsız işleyişinin temel taşıdır.

Özel hayata saygı hakkı bağlamında ise, bireyin mesleki kariyerine, itibarına ve sosyal çevresiyle olan ilişkilerine yönelik ağır müdahaleler, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi m. 8 kapsamında korunur. Devletin bir müdahalesinin hukuka uygun kabul edilebilmesi için, müdahalenin öngörülebilir bir kanunla yapılmış olması, meşru bir amaç taşıması ve demokratik bir toplumda zorunlu bir toplumsal ihtiyacı karşılaması şarttır. İdarenin keyfi müdahalelerine karşı bireylere yeterli koruma sağlanması zorunludur.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Mahkeme, somut olayda San Marino Parlamentosu tarafından çıkarılan 1/2020 sayılı Nitelikli Kanun'un geriye dönük olarak uygulanmasını adil yargılanma hakkı açısından detaylıca incelemiştir. Söz konusu yasama müdahalesinin, başvurucunun hakimlik atamasına ilişkin hukuki durumu doğrudan etkilediği ve devletin idari yargıdaki uyuşmazlığın sonucunu kendi lehine belirlemek amacıyla yargıya müdahale ettiği tespit edilmiştir. Mahkeme, devletin bu eylemini haklı gösterecek "zorunlu bir kamu yararı" bulunmadığına kanaat getirmiştir. Zira yetkililerin yasa değişikliğine dair endişesi sadece gelecekteki atamalarla ilgiliyken, yasanın geriye dönük işletilmesi silahların eşitliği ilkesini tamamen bozmuş ve başvurucunun davasını kazanmasını baştan imkânsız hale getirmiştir. Bu bağlamda, hakim teminatı ve azledilemezlik ilkesinin hiçe sayıldığı, yasanın başvurucu da dahil olmak üzere belirli kişileri hedef aldığı ve hukukun üstünlüğü ilkesinin etrafından dolanıldığı açıkça vurgulanmıştır.

Öte yandan, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi m. 8 kapsamında yapılan incelemede, başvurucunun birinci sınıf hakimlikten daha kısıtlı yetkilere sahip bir alt göreve geçirilmesinin (tenzili rütbe), onun mesleki itibarına ve sosyal çevresindeki algısına çok ciddi bir zarar verdiği belirlenmiştir. Mahkeme, dar ve küçük bir yargı çevresine sahip olan San Marino'da, başvurucunun yetkileri elinden alınmış şekilde eski meslektaşlarıyla çalışmak zorunda bırakılmasının ve bu idari işlemin medya yansımalarının kişisel haklara ağır bir müdahale oluşturduğuna dikkat çekmiştir. Yargı Konseyi'nin, bu müdahaleyi gerçekleştirirken başvurucunun hakları ile kamunun çıkarları arasında adil bir denge kurmadığı ve işlemin demokratik bir toplumda hiçbir şekilde gerekli olmadığı ifade edilmiştir.

Sonuç olarak Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, geriye dönük yasama müdahalesi nedeniyle adil yargılanma hakkının ve özel hayata saygı hakkının ihlal edildiği yönünde karar vererek başvuruyu kabul etmiştir.