Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi Sıles Cabrera - İspanya Kararı 5212/23 B.

Bu karar, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'nin (AİHM), devletlerin göç ve ikamet politikalarını belirlemedeki geniş takdir yetkisini teyit etmesi açısından büyük önem taşımaktadır. Mahkeme, istisnai durumlara veya sosyal entegrasyona dayalı oturma izni başvurularında, başvuranın sosyal yardım almadan kendi geçimini sağlayabilme şartının aranmasını hukuka uygun bulmuştur. Yalnızca sosyal yardımlarla geçinmek, oturma izni verilmesi için aranan bağımsız ve yeterli geçim kaynağı şartını karşılamamaktadır. Dolayısıyla, devletlerin sosyal güvenlik sistemlerinin aşırı yüklenmesini önlemek amacıyla getirdikleri bu tür yasal kısıtlamalar, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin 8. maddesi kapsamında aile hayatına saygı hakkının ihlali olarak değerlendirilmemektedir.

Uygulamada bu karar, özellikle engelli veya bakıma muhtaç çocuğu olan yabancıların oturma izni taleplerinde güçlü bir emsal teşkil edecektir. AİHM, çocuğun üstün yararının gözetilmesi gerektiğini kabul etmekle birlikte, bu durumun koşulsuz olarak ebeveyne oturma izni hakkı doğurmayacağını açıkça ortaya koymuştur. Diğer ebeveynin çocuğa bakabilme durumu, ailenin fiilen sınır dışı edilme riskinin bulunup bulunmadığı ve ülkedeki sağlık ile sosyal hizmetlerden halihazırda yararlanma imkanı gibi somut faktörler, adil dengeleme testinde belirleyici olmaktadır. Ulusal mahkemelerin, başvurucunun ve ailesinin durumunu detaylıca inceleyerek verdiği ret kararları, keyfi veya orantısız bulunmadığı sürece AİHM tarafından korunacaktır. Bu durum, göçmenlik hukuku alanında sosyal entegrasyon başvurularında ekonomik bağımsızlığın ispatının ne derece kritik olduğunu bir kez daha vurgulamaktadır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

İspanya'da yaşayan ve otizm spektrum bozukluğu ile ağır bir kan hastalığı bulunan çocuğunun bakımını üstlenen Bolivyalı bir baba, uzun süredir ülkede bulunmasına dayanarak sosyal entegrasyon (sosyal kökler) gerekçesiyle istisnai oturma izni talebinde bulunmuştur. İspanyol idari makamları, babanın yalnızca sosyal yardımlarla (temel garanti geliri ve barınma yardımı) geçindiğini ve kendisine ait yeterli ve bağımsız bir geçim kaynağı bulunmadığını belirterek bu talebi reddetmiştir.

Baba, engelli çocuğuna bakmak zorunda olduğu için çalışamadığını, kendisine oturma izni verilmemesinin hem kendi hem de çocuğunun aile hayatına saygı hakkını ciddi şekilde ihlal edeceğini iddia ederek kararı yerel mahkemelere taşımıştır. Ancak yerel mahkemeler, annenin de İspanya'da yaşadığını ve çalışmadığı için çocuğa bakabileceğini, ayrıca sosyal yardımların kanunda aranan "kendi geçim kaynağı" şartını sağlamadığını belirterek davayı reddetmiştir. Bunun üzerine başvurucu, oturma izni verilmemesinin Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'ni ihlal ettiği iddiasıyla AİHM'e başvurmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Mahkeme uyuşmazlığı çözerken Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin özel hayata ve aile hayatına saygı hakkını düzenleyen 8. maddesi ile İspanya ulusal mevzuatının göçmenlik konusundaki ilgili hükümlerini dikkate almıştır.

İspanya Göçmenlik Kanunu (4/2000 sayılı Kanun m.31) ve 557/2011 sayılı Kraliyet Kararnamesi, istisnai durumlara dayalı geçici oturma izni başvurularında yabancıların kamu maliyesine yük olmadan kendi geçimlerini sağlayabilecek yeterli finansal kaynaklara sahip olmalarını zorunlu kılmaktadır. Mahkemeler, geçim kaynağının sosyal yardım olmaması gerektiğini, bireyin kendi imkanlarıyla hayatını sürdürebilmesinin sosyal entegrasyonun temel bir parçası olduğunu belirtmektedir.

Yerleşik içtihat prensiplerine göre, devletlerin yabancıların ülkeye girişini, ikametini ve sınır dışı edilmesini kontrol etme konusunda egemenlik hakları ve geniş bir takdir yetkisi bulunmaktadır. Sözleşme, yabancılara belirli bir ülkede yaşama veya belirli bir statüde oturma izni alma hakkı vermez. Özellikle bireyin yasa dışı olarak ülkede bulunduğu durumlarda, devletin aileyi kabul etme yükümlülüğü çok daha sınırlıdır.

Göç ve aile hayatının kesiştiği uyuşmazlıklarda, devletin bireyin kişisel çıkarları ile toplumun genel ekonomik refahı ve kamu düzeni arasında adil bir denge kurması gerekmektedir. Bu dengeleme yapılırken, uyuşmazlıkta çocuklar varsa onların üstün yararı daima göz önünde bulundurulmalı ve çocuğun menfaatlerine önemli bir ağırlık verilmelidir. Çocuğun üstün yararı tek başına mutlak belirleyici olmasa da, alınacak kararların çocuk üzerindeki etkileri titizlikle incelenmelidir. Ulusal mahkemelerin, ilgili insan hakları standartlarını uygulayarak detaylı bir inceleme yapması ve somut olayın şartlarına göre gerekçeli kararlar vermesi esastır. AİHM, ulusal makamların bu adil dengeyi kurarken makul ve keyfilikten uzak bir değerlendirme yapıp yapmadığını denetlemektedir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

AİHM, somut olayda başvurucunun İspanya makamlarınca fiili bir sınır dışı edilme riski altında bulunmadığını ve tüm idari ret kararlarına rağmen ailesiyle birlikte İspanya'da yaşamaya devam ettiğini tespit etmiştir. Çocuğun İspanya'da bulunduğu süre boyunca gerekli tıbbi bakımı aldığı, okula gittiği ve sosyal hizmetlerden eksiksiz faydalandığı görülmüştür. Bu bağlamda, başvurucunun aile hayatının fiilen kesintiye uğramadığı ve çocuğun üstün yararının ihlal edilmediği vurgulanmıştır.

Mahkeme, İspanyol mahkemelerinin başvurucunun sosyal entegrasyon talebini reddederken kanuni dayanaklardan yoksun hareket etmediğini ve idari kararların öngörülebilir olduğunu belirtmiştir. Devletin, göçmenlerin sosyal yardım sistemine aşırı yük olmasını engellemek amacıyla yeterli geçim kaynağı şartı aramasının meşru bir kamu yararı taşıdığı, bunun ekonomik refahın korunması amacıyla uyumlu olduğu kabul edilmiştir.

AİHM, yerel mahkemelerin değerlendirmelerinde aşırı şekilci davranmadığını, ailenin ve engelli çocuğun özel durumunu dikkate aldığını ifade etmiştir. Mahkemeler, annenin de İspanya'da olduğunu ve çalışmadığı için çocuğun bakımını pekâlâ üstlenebileceğini haklı bir şekilde değerlendirmiştir. Başvurucu, oturma izni verilmemesi durumunda çocuğun mutlak surette bakımsız kalacağına dair iddialarını yeterince temellendirememiştir.

Ayrıca, başvurucunun ve ailesinin uzun yıllardır yasa dışı statüde olmalarına rağmen devletin onların ülkede kalmasına müsamaha gösterdiği ve sosyal yardımlarla geçimlerini sağladığı hususu da göz önünde bulundurulmuştur. Başvurucunun yasal statüsünü düzenlemek için diğer aile üyelerinin yaptığı gibi farklı yolları deneme imkanının bulunduğu, ancak bu alternatif yolların neden başarısız olacağına dair makul bir açıklama getirmediği belirtilmiştir.

Tüm bu hususlar ışığında AİHM, ulusal makamların bireyin çıkarları ile göç kontrolü ve ülkenin ekonomik refahı arasındaki adil dengeyi kurarken kendilerine tanınan takdir yetkilerini aşmadıklarına kanaat getirmiştir. Sonuç olarak AİHM, başvurucunun aile hayatına saygı hakkının ihlal edilmediği yönünde karar vermiştir.