Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Ulusal yakalama kararı yerel mahkemelerce yorumlanır.
• Kaçma şüphesi seyahat özgürlüğü kısıtlamasını haklı kılar.
• Ön karar talebinin reddi zımnen gerekçelendirilebilir.

Bu karar, iade süreçlerinde Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin kişi hürriyeti ve güvenliği hakkı kapsamındaki koruma sınırlarını ve uygulama koşullarını netleştiren son derece önemli bir içtihat niteliği taşımaktadır. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, Avrupa Yakalama Emri öncesinde iç hukuka uygun olarak düzenlenen bir tutuklama müzekkeresinin, bağımsız ve geçerli bir ulusal yakalama kararı olarak kabul edilip edilemeyeceği yönündeki hukuki tartışmalara kesin bir açıklık getirmiştir. Karar, ulusal makamların ve derece mahkemelerinin, iç hukuku yorumlama ve olaya uygulama konusundaki geniş takdir yetkisini bir kez daha teyit etmekte, bu yorumun keyfi veya açıkça mantıksız olmadığı sürece Sözleşme'ye uygun kabul edileceğini vurgulamaktadır.

Bunun yanı sıra karar, devam eden ceza yargılamaları sırasında sanığın seyahat özgürlüğüne getirilen kısıtlamaların, özellikle geçmişte yargıdan kaçma veya duruşmalara katılmama gibi somut eylemler söz konusu olduğunda, orantılı ve hukuka uygun bir tedbir olarak değerlendirileceğini çok net bir biçimde göstermektedir. Ayrıca adil yargılanma hakkı bağlamında, Avrupa Birliği Adalet Divanına ön karar başvurusu yapılması yönündeki taleplerin reddedilmesinin, ulusal mahkemenin verdiği kararın bütününden anlaşılabilecek zımni gerekçelerle de hukuka uygun bulunabileceği ilkesini güçlü bir şekilde pekiştirmektedir. Bu yönüyle karar, hem uluslararası adli yardımlaşma süreçleri hem de koruma tedbirlerinin ölçülülük ilkesi çerçevesinde uygulanması açısından yol gösterici bir emsal teşkil etmektedir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Patrick Spiteri (başvurucu), Malta Devleti'ne karşı dava açmıştır. Başvurucu, 2008 yılında dolandırıcılık ve evrakta sahtecilik suçlarından yargılanırken İngiltere'ye gitmiş ve duruşmalara katılmamıştır. Bunun üzerine Malta makamları, önce ulusal düzeyde bir yakalama kararı (Bölüm III Yakalama Emri) çıkarmış, ardından Avrupa Yakalama Emri (EAW) düzenleyerek başvurucunun iadesini sağlamıştır. Malta'ya iade edildikten sonra tutuklu yargılanan başvurucu, Avrupa Yakalama Emri'nden bağımsız ve geçerli bir ulusal yakalama kararının bulunmadığını, dolayısıyla Malta'daki tutukluluğunun hukuka aykırı olduğunu iddia etmiştir. Ayrıca, serbest bırakıldıktan sonra Malta dışına çıkışının yasaklanmasının seyahat özgürlüğünü ihlal ettiğini öne sürmüştür. Son olarak, ulusal mahkemelerin Avrupa Birliği Adalet Divanından ön karar talep etme isteğini gerekçesiz reddederek adil yargılanma hakkını ihlal ettiğini ileri sürmüştür. Başvurucu, kişi hürriyeti ve güvenliği hakkının, seyahat özgürlüğünün ve adil yargılanma hakkının ihlal edildiğinin tespitini talep etmiştir.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Mahkeme, uyuşmazlığı incelerken öncelikle Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi m.5 (Kişi hürriyeti ve güvenliği hakkı) ilkelerini dikkate almıştır. Buna göre, özgürlükten yoksun bırakmanın hukuka uygun olması ve ulusal mevzuatta öngörülen usullere harfiyen uyulması gerekmektedir. Özgürlükten yoksun bırakma hallerinde temel kural, bireyi keyfiliğe karşı korumaktır. Avrupa Yakalama Emri'nin geçerliliği ve uygulanmasına ilişkin usuller de bu kapsamda değerlendirilmektedir. Ulusal mahkemelerin iç hukuku yorumlaması kural olarak kendi takdirlerindedir ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, bu yorum keyfi veya açıkça mantıksız olmadıkça ulusal mahkemelerin yerine geçerek değerlendirme yapmaz. Bir tutuklama kararının ulusal düzeyde geçerli bir hukuki dayanağının bulunması, özgürlükten yoksun bırakmanın sözleşmeye uygunluğu için yeterli kabul edilmektedir.

Seyahat özgürlüğünün kısıtlanması yönünden ise 4 No.lu Protokol m.2 uyarınca, herkesin kendi ülkesi de dahil olmak üzere herhangi bir ülkeyi terk etme özgürlüğü bulunmaktadır. Ancak bu hak mutlak bir hak olmayıp, hukuka uygun olarak, meşru bir kamu yararı amacıyla ve demokratik bir toplumda gerekli olduğu ölçüde orantılı olarak sınırlandırılabilir. Suçun önlenmesi veya yargılamanın usulüne uygun şekilde yürütülmesinin sağlanması meşru amaçlar arasında yer almaktadır. Başvurucunun daha önce yargıdan kaçmış olması ve adli makamlarla işbirliği yapmaması gibi unsurlar, kamu yararı ile bireysel haklar arasındaki adil dengenin kurulmasında belirleyici kabul edilmekte ve kısıtlamanın orantılılığını destekleyen temel argümanlar olarak görülmektedir.

Adil yargılanma hakkı bağlamında, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi m.6 uyarınca mahkemeler verdikleri kararları yeterli bir şekilde gerekçelendirmek zorundadır. Ancak Avrupa Birliği Adalet Divanından ön karar talep edilmesinin reddi durumunda, bu ret kararının gerekçesinin her zaman ayrıca ve açıkça yazılması şart değildir. Ulusal mahkemenin verdiği kararın genel kurgusundan ve ulaştığı maddi ve hukuki sonuçtan, bu talebin neden kabul edilmediği zımnen de olsa anlaşılabiliyorsa, adil yargılanma hakkının gerekçeli karar hakkı güvencelerinin yerine getirildiği kabul edilmektedir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, somut olayda başvurucunun tutukluluğunun hukuka uygunluğunu incelerken, Malta Anayasa Mahkemesinin yaptığı hukuki değerlendirmeleri temel almıştır. Ulusal mahkeme, Avrupa Yakalama Emri öncesinde iç hukuka göre çıkarılan "Bölüm III Yakalama Emri"nin iç hukuka tamamen uygun ve geçerli bir ulusal tutuklama kararı olduğunu tespit etmiştir. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, bu tutuklama emrinin doğrudan Emniyet Müdürüne hitaben düzenlendiğini, başvurucunun yakalanması ve yargı önüne çıkarılması amacını taşıdığını ve geçerli bir yasal dayanak oluşturduğunu belirterek, ulusal mahkemenin bu yorumunda herhangi bir keyfilik veya bariz bir mantıksızlık bulmamıştır. Bu nedenle başvurucunun tutukluluk halinin keyfi olmadığı kanaatine varılmıştır.

Seyahat özgürlüğü yönünden yapılan incelemede ise Mahkeme, başvurucu hakkında verilen yurt dışına çıkış yasağının yargılamanın selametini sağlamak amacıyla alındığını vurgulamıştır. Başvurucunun yedi yılı aşkın süredir devam eden seyahat yasağının oldukça uzun bir süre olduğuna dikkat çekilmiş olsa da, başvurucunun daha önce ülkeden ayrılarak adaletten kaçtığı ve iade sürecini bilinçli olarak zorlaştırdığı dikkate alınmıştır. Mahkeme, karmaşık ve uluslararası adli işbirliği gerektiren bu tür ciddi suçlamalarda, kişinin yeniden kaçma şüphesinin bulunmasının, uygulanan seyahat kısıtlamasını haklı kıldığını değerlendirmiştir. Başvurucunun Malta'da iş bulamadığı ve bu nedenle yurt dışına çıkması gerektiği yönündeki iddiaları ise, ülkedeki düşük işsizlik oranları ve mahkemenin somut kanıt arayışı karşısında inandırıcı bulunmamıştır. Bu bağlamda, kamu yararı ile bireysel haklar arasında kurulan dengenin adil olduğu sonucuna ulaşılmıştır.

Adil yargılanma hakkı kapsamında ön karar talebinin reddine ilişkin şikayet değerlendirilirken, ulusal mahkemenin ilgili Avrupa Birliği hukuku içtihatlarını doğrudan uyguladığı ve ulusal tutuklama müzekkeresinin varlığını fiilen tespit ettiği görülmüştür. Bu fiili tespit karşısında, Avrupa Birliği Adalet Divanına sorulacak aydınlatılmamış bir hukuki husus kalmadığı ulusal kararın bütününden açıkça anlaşıldığından, ayrıca ve açık bir gerekçe yazılmaması adil yargılanma hakkının ihlali olarak nitelendirilmemiştir.

Sonuç olarak Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, başvurucunun kişi hürriyeti ve güvenliği hakkının, seyahat özgürlüğünün ve adil yargılanma hakkının ihlal edilmediği yönünde karar vermiştir.