Makale

Türk hukuk sisteminde aile hukukunun en temel ve iddialı sacayaklarından birini şüphesiz ki mal rejimleri oluşturmaktadır. Eski medeni kanunumuzdaki mal ayrılığı rejiminin yerine, 1 Ocak 2002 tarihinde yürürlüğe giren yeni Türk Medeni Kanunu ile birlikte yasal mal rejimi olarak edinilmiş mallara katılma rejimi resmen hukuk dünyamıza kabul edilmiştir. Yasa koyucu bu devrim niteliğindeki yenilik ile eşler arasında tam bir hukuki eşitlik sağlamayı, evlilik birliği içerisindeki ekonomik ve sosyal dayanışmayı ön plana çıkarmayı ve eşlerin evlilik süresince gösterdikleri karşılıklı emekleri hakkaniyete uygun, adil bir sistem içerisinde korumayı amaçlamıştır. Edinilmiş mallara katılma rejiminin temel kurgusu ve felsefesi, her bir eşin kendi mülkiyetinde olan malvarlıklarının işlev ve niteliklerine göre belirli gruplara ayrılması üzerine inşa edilmiştir. Hukuk pratiğinde karmaşık bir aile hukuku uyuşmazlığı değerlendirilirken öncelikle eşlerin malvarlığı değerlerinin hukuki niteliği dikkatle analiz edilmeli, ardından mülkiyet iddialarının ispat yükümlülükleri yargı kararları ışığında titizlikle incelenmelidir. Özellikle uzun yıllar süren evliliklerde malvarlıklarının kökeninin ve finansman kaynağının tespitindeki pratik zorluklar, hukuki uyuşmazlıkların asıl temelini oluşturduğundan, yasal ispat kuralları bu sistemin adeta bel kemiğini teşkil etmektedir. Bu nedenle, profesyonel bir aile hukuku avukatı perspektifiyle, mal gruplarının ayrıntılı niteliklerini ve bu mallara ilişkin kanuni ispat mekanizmalarını derinlemesine kavramak, telafisi imkansız hak kayıplarının önüne geçilmesi adına kritik ve vazgeçilmez bir öneme sahiptir.

Edinilmiş Malların Hukuki Niteliği ve Kapsamı

Türk Medeni Kanunu'nun 219. maddesine göre edinilmiş mal kavramı, yasal mal rejiminin devamı süresince her bir eşin kendi fiili gayretiyle ve karşılığını vererek elde ettiği ekonomik malvarlığı değerlerini ifade etmektedir. Kanun koyucu, evlilik süreci içerisindeki bu kazanımları, eşlerin hayat ortaklığı ve kader birliği anlayışı içerisinde gerçekleştirdikleri görev paylaşımının, karşılıklı fedakarlıkların ve işbirliğinin somut bir hukuki ürünü olarak sisteme entegre etmiştir. Bu malvarlıklarının kanunen edinilmiş mal niteliği taşıyabilmesi için aranan en temel asli unsur, malın karşılığı verilerek yani bir ivaz karşılığında kazanılmış ve mülkiyete dahil edilmiş olmasıdır. Bahsi geçen bu karşılık unsuru, eşin bizzat sergilediği şahsi mesleki emeği olabileceği gibi, maddi değere sahip olan bir hakkından feragat etmesi veya mevcut bir hakkı üçüncü kişilere devretmesi şeklinde de farklı hukuki formlarda ortaya çıkabilmektedir. Hukuk tekniği ve dogmatiği açısından bir malın bu sınıfa girebilmesi için kural olarak yasal mal rejiminin başlangıcından sonuna kadar geçen yasal süre içerisinde aktif malvarlığına eklenmiş olması aranmaktadır.

Kanun koyucu TMK 219. maddesinde edinilmiş mal sayılan malvarlığı değerlerini sınırlı olmayan, sadece örneklendirme amacı taşıyan geniş kapsamlı bir liste ile sayarak uygulamaya yön vermiştir. Bir malvarlığının bu kapsamda değerlendirilebilmesi kural olarak eşin bu mal üzerinde hukuken mülkiyet hakkını haiz olmasına bağlanmıştır. Yasanın lafzına ve ruhuna göre doğrudan edinilmiş mal kabul edilen temel değerler genel hatlarıyla şunlardır:

• Bir eşin bedensel veya zihinsel çalışması karşılığında elde ettiği maaş, prim, vekalet ücreti veya ticari faaliyet kazançları gibi her türlü edinimler.
• Sosyal yardım kurumları, sandıklar veya sosyal güvenlik kuruluşları tarafından geleceği güvence altına almak amacıyla yapılan emekli, işsizlik ve yaşlılık ödemeleri.
• Çalışma gücünün kısmen veya tamamen kaybedilmesi nedeniyle eşe ödenen maddi iş göremezlik tazminatları.
• Hukuki yapısı gereği kişisel mal statüsünde olan varlıklardan elde edilen kira, faiz, temettü veya tarımsal ürün gibi her türlü dönemsel gelirler.
• Mevcut edinilmiş malların elden çıkarılmasıyla onların yerine doğrudan geçen hukuki ikame değerleri.

Edinilmiş malların kapsamı tayin edilirken, özellikle kişisel malların gelirlerinin kanun koyucu iradesiyle edinilmiş mal sayılması, oldukça dikkat çekici ve devrimci bir hukuki düzenlemedir. Eşya hukukunda yüzyıllardır hakim olan "doğal ürünler asıl şeye tabidir" kuralına çok net bir istisna getirilerek, katılma rejimi süresince kişisel mallardan dahi olsa elde edilen tüm nakdi ve ayni gelirler evlilik birliğinin genel yararına özgülenmiştir. Bununla birlikte, sürrogat olarak da bilinen ikame ilkesi, edinilmiş malların fiili kapsamını belirlemede ve sistemin bütünlüğünü korumada hayati bir fonksiyon icra etmektedir. Bir malvarlığının satış, trampa veya haksız fiil gibi herhangi bir nedensellikle elden çıkması sonucunda, onun yerini alan yeni değerin hukuki niteliği, elden çıkan asıl malvarlığının temel niteliğine göre şekillenmektedir. Örneğin, edinilmiş mal statüsünde işlem gören değerli bir hisse senedi portföyünün satılarak elde edilen finansmanla yeni bir otomobil alınması durumunda, söz konusu otomobil de değer ikamesi prensibi uyarınca kesin olarak edinilmiş mal statüsünde işlem görecektir.

Yasal Rejimde Kişisel Malların Türleri ve Özellikleri

Edinilmiş mallara katılma rejiminin diğer temel dayanağını ve karşıt dengesini ise şüphesiz ki kişisel mal grubu oluşturmaktadır. Yasa koyucu, kişisel malların hangi değerlerden teşekkül ettiğini TMK'nın 220. maddesinde kesin ve sınırlı sayıda (numerus clausus) belirleyerek olası yorum farklılıklarının önüne geçmiştir. Bu katı sınırlama sayesinde, evlilik birliğindeki diğer eşin yasal hakları güçlü bir koruma kalkanı altına alınırken, malik olan eşin de bu özel varlıkları üzerindeki mutlak mülkiyet hakimiyeti teminat altına alınmıştır. Yasal mal rejiminin başladığı tarihte eşlerden herhangi birine zaten ait olan veya ilerleyen dönemde miras kanallarıyla yahut herhangi bir bağışlama (karşılıksız kazanma) yoluyla şahsi mülkiyete geçen bütün ekonomik malvarlığı değerleri, yasaya göre mutlak kişisel mal kategorisinde sayılmaktadır. Örneğin, tarafların henüz evlenmeden yıllar önce kendi şahsi birikimleriyle veya emekleriyle satın aldıkları arsalar, şirket hisseleri ya da evlenme merasimi sırasında kendilerine takılan düğün takıları doğrudan doğruya o eşin kendi kişisel mülkiyeti olarak tescillenir.

Kanun metni gereğince kişisel mal sayılan bir diğer önemli spesifik grup ise, ekonomik değerinden bağımsız olarak yalnızca eşlerden birinin şahsi ve bedensel kullanımına özgülenmiş olan eşyalardır. Kişiye özel giyim eşyaları, saatler, mücevherler, özel spor aletleri, tıbbi cihazlar veya cep telefonu gibi günlük yaşamda sadece malik eşin bizzat istifade ettiği taşınırlar tam olarak bu kapsama dahil edilmektedir. Ancak burada dikkat edilmesi gereken ince bir hukuki nüans bulunmaktadır; eğer bir malvarlığı, doğası ve kullanım şekli gereği aile bireylerinin ortak kullanımına tahsis edilmişse veya diğer eşin de serbestçe yararlanmasına açık bırakılmışsa, bu ekonomik değer artık sadece o eşin şahsi kullanımına yarayan eşya statüsünü kaybederek ailenin genel kullanım eşyası mahiyetine bürünür. Aynı zamanda, üçüncü kişilerin haksız fiilleri neticesinde bedensel bütünlüğün zarar görmesi veya kişilik haklarına yapılan ağır bir saldırı sebebiyle elde edilen manevi tazminat alacakları da, yalnızca mağdur eşin içsel acısını telafi etme gayesi taşıdığından doğrudan şahsi kişisel mal olarak sisteme kaydedilir.

Yasada kesin sınırlarla çizilen mutlak kişisel malların yanı sıra, eşlere yasayla sağlanan kısıtlı sözleşme serbestisi çerçevesinde oluşturulabilen nispi sözleşmesel kişisel mallar da hukuken mümkündür. Türk Medeni Kanunu'nun 221. maddesine göre, taraflar aralarında noter huzurunda akdedecekleri resmi bir anlaşma ile belirli ekonomik değerlerin hukuki statüsünü köklü biçimde değiştirebilirler. Bu istisnai yasal hak sayesinde eşler, bir mesleğin icrası veya ticari bir işletmenin faaliyetinin kesintisiz devamlılığı için zaruri olan sermaye niteliğindeki malvarlığı değerlerinin tamamen kişisel mal havuzunda kalmasını ortaklaşa kararlaştırabilirler. Ayrıca, kural olarak katılma rejiminde edinilmiş mal sayılan tüm kişisel mal gelirlerinin de (örneğin kira gelirlerinin) edinilmiş mallar havuzuna kesinlikle dahil edilmeyeceği yönünde önleyici anlaşmalar yapmaları da kanun koyucu tarafından koruma altına alınmıştır. Bu iki spesifik yasal durum haricinde, sözleşme özgürlüğü sınırlarının keyfi olarak dışına çıkılarak temel mal gruplarının yapısının bozulmaya çalışılması kesin hükümsüzdür.

Malvarlığı Aidiyetinin Tespiti ve İspat Yükümlülüğü

Evlilik birliğinin bazen on yıllar boyunca kesintisiz devam etmesi, sürecin sonunda malların kime ait olduğu ve bu karmaşık ekonomik değerlerin hangi yasal gruba dahil edilmesi gerektiği yönünde oldukça ciddi ve çetrefilli ispat zorluklarını beraberinde getirmektedir. Bu yapısal sorunun çözümü için yasa koyucu, TMK 222. maddesi aracılığıyla mal rejimleri hukukunda uygulanacak en temel ve emredici ispat kurallarını ayrıntılı olarak düzenlemiştir. Bir eş, mahkeme huzurunda belirli bir malvarlığının, banka hesabının veya alacak hakkının münhasıran kendi şahsi mülkiyetinde olduğunu iddia ediyorsa, hukukun evrensel bir kaidesi olan ispat yükü prensibi gereğince bu somut iddiasını yasal, geçerli ve inandırıcı delillerle ispat etmek zorundadır. Aksi takdirde, yalnızca soyut beyanlara veya zayıf emarelere dayanan aidiyet iddiaları hukuki bir zemin oluşturmayacak ve mahkemeler nezdinde reddedilecektir. Söz konusu katı ispat kuralı, sadece boşanma aşamasındaki eşler arasındaki iç uyuşmazlıklarda değil, eşlerden birinin vefatı sonrasında mirasçılarla sağ kalan eş arasındaki çekişmelerde de geçerlidir.

Bahsi geçen ispat yükümlülüğünün yeterli delillerle yerine getirilemediği, yani tartışmalı bir taşınmazın veya taşınır malvarlığının taraflardan hangisinin kesin aidiyetinde olduğunun şüpheye yer bırakmayacak şekilde tam olarak belirlenemediği gri durumlarda, kanunun emrettiği paylı mülkiyet karinesi anında devreye girmektedir. Türk hukuk pratiğinde bu güçlü karine uyarınca, hangi eşin mülkiyetinde ve şahsi hakimiyetinde olduğu net olarak kanıtlanamayan her türlü ekonomik malvarlığı değeri, doğrudan doğruya eşlerin her ikisinin ortak ve eşit mülkiyetinde kabul edilmekte, böylece taraflar bu mallar üzerinde kanunen yarı yarıya hak sahibi sayılmaktadır. Bu karine, söz konusu ekonomik değerin niteliksel olarak kişisel mal mı yoksa edinilmiş mal mı olduğundan tamamen bağımsız bir şekilde, yalnızca temel mülkiyet hakkının tespiti ve uyuşmazlığın giderilmesi bakımından pratik ve adil bir çözüm sunmaktadır. Özellikle ziynet eşyaları veya ev içindeki kıymetli objeler söz konusu olduğunda sıklıkla başvurulan bu yöntem, yargılamanın tıkanmasını engelleyen en etkili adli mekanizmalardan biridir.

Gelecekte mal paylaşımı sırasında yaşanabilecek karmaşık ispat zorluklarının kesin olarak önüne geçilebilmesi ve her iki eşin mülkiyet haklarının olabildiğince şeffaf bir çerçevede korunabilmesi adına yasa koyucu, "resmi envanter karinesi" mekanizmasını da sisteme dahil etmiştir. Türk Medeni Kanunu'nun 216. maddesinde hayat bulan bu proaktif düzenlemeye göre eşler, malvarlıklarının evlilik birliğine fiziken özgülenmesinden itibaren yasal bir yıllık süre içerisinde resmi nitelikte bir mal envanteri tutulmasını talep edebilirler. Sadece noter huzurunda resmi onaylama veya özel düzenleme şeklinde gerçekleştirilebilen bu resmi belge, tarafların evlilik birliğine getirdikleri malvarlıklarının ilk kaynağını, net mülkiyet durumunu ve değerini kayıt altına alan, inkarı son derece güç ve hukuken bağlayıcı bir delil niteliği taşır. Aksi, geçerli başka bir yasal delille mahkeme huzurunda ispat edilmediği sürece bu resmi belgede yer alan beyanların doğru olduğu kesin karine olarak kabul edilir.

Edinilmiş Mal Karinesi ve Tasarruf Yetkisi

Yasal mal rejiminin temel ve en sarsılmaz ispat mekanizmalarından birisi, kuşkusuz ki TMK'nın 222/3. maddesinde vücut bulan çok katı ispat karinesi ve özellikle edinilmiş mal karinesi düzenlemesidir. Kanunun bu emredici ve koruyucu lafzına göre, bir eşin uhdesinde bulundurduğu veya kendi adına tapuya tescil ettirdiği bütün ekonomik malvarlığı değerleri, bunların kanunen mutlak kişisel mal olduğu açık, net ve yasal delillerle ispat edilinceye kadar, doğrudan doğruya edinilmiş mal olarak kabul edilmek zorundadır. Tartışmaya konu olan bir malın hangi tarihte alındığına, hangi kaynaktan elde edilen gelirle finanse edildiğine veya hukuki olarak nasıl edinildiğine dair dosyada bir belirsizlik varsa, hakim herhangi bir takdir hakkı kullanmaksızın doğrudan edinilmiş mal karinesini uygulayarak söz konusu ekonomik değeri mal paylaşım sistemine dahil edecektir. Özellikle onlarca yıl süren evliliklerde eşlerin geriye dönük hesap hareketlerini kanıtlayamaması durumunda, sistemin adil işleyişini bu sarsılmaz karine garanti altına alır.

Mal gruplarının sahip olduğu aktif değerler kadar, evlilik birliği içerisinde yaratılan pasifler, yani üçüncü kişilere karşı üstlenilen borçlar da son derece sıkı ispat kurallarına ve yasal karinelere tabi tutulmuştur. TMK'nın 230/2. maddesinde özel olarak düzenlenen edinilmiş mallara ilişkin kanuni borç karinesi uyarınca, evlilik birliği aktif olarak devam ederken doğan ticari veya şahsi bir borcun, mülkiyet yapısındaki kişisel mala mı yoksa ortak edinilmiş mala mı ait olduğu kesin olarak tespit edilemiyorsa, bu şüpheli borç yasa gereği doğrudan edinilmiş mallara ait devasa bir yükümlülük sayılır. Kanun koyucunun oluşturduğu bu dengeleyici düzenleme, aslında yukarıda bahsedilen edinilmiş mal karinesi ile kusursuz bir sistematik uyum ve hukuki paralellik sergilemektedir. Borcun hangi amaçla tahsis edildiği kanıtlanamıyorsa, ortaya çıkan bu finansal yük doğrudan eşin edinilmiş mallarının pasif hanesine tereddütsüz olarak yazılır ve hesaplama buna göre yapılır.

Edinilmiş mallara katılma rejimi temel mimarisi içerisinde, irade özerkliği ilkesinin güçlü bir yansıması olarak, eşlerin kendi malvarlıkları üzerindeki yönetim erki ve her türlü yasal tasarruf yetkileri kural olarak oldukça geniş ve serbest tutulmuştur. TMK 223/1. maddesi açıkça emreder ki, her bir eş, medeni kanunda öngörülen yasal kısıtlamalar sınırları içerisinde kalmak asli şartıyla, kendisine ait olan gerek kişisel gerekse edinilmiş tüm taşınır ve taşınmaz malvarlığı değerleri üzerinde hiçbir müdahaleye maruz kalmadan tek başına yararlanma, serbestçe yönetim ve dilediği gibi tasarruf hakkına tam olarak sahiptir. Ancak yasa koyucu bu mutlak serbestinin sınırlarını, ailenin ortak ekonomik menfaatlerini korumak amacıyla TMK 223/2. maddesinde yer alan paylı mülkiyete tabi eşyalara ilişkin özel bir istisna ile çizmiştir. Taraflar arasında yazılı veya sözlü aksine bir sözleşme bulunmadığı takdirde, hiçbir eş diğer eşin açık ve net rızasını almadan paylı mülkiyete konu olan bir varlıktaki kendi hissesi üzerinde hukuki tasarrufta bulunamaz.

Sonuç olarak ifade etmek gerekirse, Türk Medeni Kanunu'nun kurduğu modern mimari çerçevesinde yasal mal rejiminin asli temelini oluşturan mal gruplarının tasnifi ve bu devasa ekonomik değerlere ilişkin yasal ispat kuralları, aile hukuku yargılamalarının en karmaşık, en teknik ve en stratejik yönünü teşkil etmektedir. Edinilmiş mallar havuzu ile kişisel mallar arasındaki o son derece ince ama bir o kadar da keskin hukuki çizgi, mülkiyetin tespiti ve geçmişe dönük hak iddialarının mahkeme huzurunda somut delillerle kanıtlanması aşamasında kelimenin tam anlamıyla hayati derecede belirleyici olmaktadır. Evlilik birliği içerisinde yer alan eşlerin sahip oldukları yasal hakları maksimum seviyede koruyabilmeleri, kanuni ispat karinelerinin uzun vadede lehlerine veya aleyhlerine doğurabileceği ağır mali sonuçları önceden öngörebilmelerine doğrudan bağlıdır. Yargılama makamları nezdinde telafisi çok güç hak kayıpları yaşanmaması ve ağır ispat yükümlülüklerinin doğru usuli argümanlarla layıkıyla yerine getirilebilmesi için, sürecin en başından itibaren her bir varlığın hukuki statüsünün tespit edilmesi mutlak surette şarttır.