Makale

Evlilik birliği, eşlerin maddi ve manevi olarak yaşamı bütünüyle paylaştığı, toplumun temelini oluşturan en hayati ve köklü kurumdur. 1 Ocak 2002 tarihinde yürürlüğe giren 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu, evlilik birliğinin mali boyutunu düzenleyen mal rejimleri konusunda son derece kapsamlı değişiklikler getirmiş ve eşler arasında aksine bir sözleşme akdedilmemişse edinilmiş mallara katılma rejimi kuralını yasal mal rejimi olarak sistemimize dâhil etmiştir. Bu rejim, evlilik süresince eşlerin dayanışması ve ortak emeğiyle elde edilen mal varlıklarının, evlilik birliğinin herhangi bir sebeple sona ermesi durumunda hakkaniyete uygun olarak tasfiye edilmesini ve her iki tarafın da mağduriyet yaşamasını engellemeyi güvence altına alır. Tasfiye süreci, eşlerin sahip olduğu mal varlıklarının detaylı bir şekilde analiz edilmesini, kişisel mallar ile edinilmiş malların birbirinden kesin çizgilerle ayrılmasını ve kanunun öngördüğü matematiksel hesaplama yöntemlerinin titizlikle uygulanmasını gerektiren karmaşık bir hukuki prosedürdür. Uygulamada sıkça karşılaşılan maddi uyuşmazlıklar, mal varlığının tasfiyesi sürecinin alanında uzman hukukçular tarafından titizlikle yürütülmesini zorunlu kılmaktadır. Mal rejiminin tasfiyesi aşamasında eşlerin hak kaybına uğramasını engelleyen en temel unsur doğru hukuki stratejidir.

Yasal Mal Rejimi ve Temel İlkeleri

Türk Medeni Kanunu'nun 202. maddesi uyarınca eşler arasında edinilmiş mallara katılma rejiminin uygulanması yasal asıl olarak kabul edilmiştir. Eşler, kanunda öngörülen sınırlar dâhilinde mal rejimi sözleşmesi yaparak mal ayrılığı, paylaşmalı mal ayrılığı veya mal ortaklığı gibi seçimlik rejimlerden birini de tercih edebilirler. Ancak hukuki uygulamada, eşlerin evlilik öncesinde veya evlilik birliği devam ederken mal rejimine ilişkin özel bir sözleşme yapma oranının oldukça düşük olduğu gözlemlenmektedir. Yasal mal rejimi olan katılma rejimi, temelde eşlerin evlilik süresince karşılığını vererek elde ettikleri mal varlıkları üzerinde tasfiye aşamasında diğer eşin de alacak hakkına sahip olması esasına dayanır. Bu rejim kapsamında eşler, evlilik birliği devam ederken kendi mal varlıkları üzerinde yönetim, yararlanma ve tasarruf haklarını serbestçe kullanabilirler. Eşlerin birbirlerinin mal varlığı üzerinde ayni bir hakları bulunmamakta olup, sahip oldukları hak yalnızca tasfiye aşamasında gündeme gelen şahsi nitelikte bir alacak hakkıdır. Sözleşme özgürlüğü, şekle bağlılık ve mal gruplarının değişmezliği gibi ilkeler yasal mal rejiminin iskeletidir.

Yasal mal rejimine hâkim olan ve sistemin adaletini sağlayan en önemli prensiplerden biri, çaba karşılığı edinilen mallarda hak sahipliği ilkesidir. Bu yenilikçi ilke, evlilik süresince eşlerden birinin ev dışında gelir getiren ücretli bir işte çalışmaması durumunda dahi, evlilik içi dayanışma ve ortak emeğin bir ürünü olarak elde edilen mal varlıkları üzerinde yarı oranında hak sahibi olmasını sağlayarak modern hukuk sisteminde eşler arası eşitliği mali anlamda temellendirir. Bunun yanı sıra, ispat kolaylığı ilkesi gereğince belirli bir malın kime ait olduğu veya hangi mal grubuna dâhil olduğu hususunda pratik yasal karineler devreye girmektedir. İlgili yasal düzenlemelere göre, bir malın kendisine ait olduğunu iddia eden taraf bu hususu her türlü yasal delille ispatla yükümlüdür; ispat edilemeyen aidiyet durumlarında ise söz konusu eşyalar kanun gereği eşlerin paylı mülkiyetine tabi sayılır. Keza, bir eşin tüm malları aksi iddia ve ispat edilinceye kadar edinilmiş mal kabul edilerek yasal tasfiye havuzuna dâhil edilir.

Mal Gruplarının Sınıflandırılması: Edinilmiş ve Kişisel Mallar

Edinilmiş mallara katılma rejiminde tasfiye sürecinin hatasız ve hakkaniyetli yürütülebilmesi için mal varlıklarının doğru sınıflandırılması hayati bir önem taşır. Bu rejim genel hatlarıyla edinilmiş mallar ve kişisel mallar olmak üzere iki ana kategoriden oluşmaktadır. Kanun, edinilmiş malları her eşin mal rejiminin devamı süresince karşılığını vererek elde ettiği parasal mal varlığı değerleri olarak nitelendirir. Edinilmiş mallar kanunda sınırlı sayıda sayılmamış, örnekleme yöntemiyle belirtilmiştir. Bu kapsamda mal rejimine dâhil olan edinilmiş mallar şu şekilde sıralanabilir:

• Çalışmaların karşılığı olan ücret ve maaş gelirleri
• Sosyal Güvenlik Kurumu ve sandıkların yaptığı ödemeler
• Çalışma gücü kaybı nedeniyle alınan maddi tazminatlar
• Kişisel malların getirisi olan kira ve faiz gibi gelirler
• Edinilmiş malların elden çıkarılmasıyla yerine geçen ikame değerler Sayılan bu unsurlar dışında çaba veya karşılık verilerek evlilik birliği içinde elde edilen ve niteliği gereği kişisel mal sayılmayan tüm varlıklar edinilmiş mal havuzunda değerlendirilir. Aksine geçerli bir mal rejimi sözleşmesi yoksa kişisel malların gelirleri de edinilmiş mal sayılır.

Edinilmiş malların aksine, kişisel mallar kanunda sınırlı sayıda açıkça sayılmış olup, tasfiye aşamasında kural olarak paylaşıma dâhil edilmezler ve tamamen sahibinin uhdesinde kalırlar. Yasal düzenlemeler uyarınca, eşlerden birinin salt kişisel kullanımına yarayan giysi, hobi aleti gibi eşyalar, mal rejiminin başlangıcından önce eşlerden birine ait olan tüm mal varlığı değerleri, miras yoluyla intikal eden mallar, bağışlama gibi karşılıksız kazandırma yoluyla elde edilen değerler ile manevi tazminat alacakları yasal olarak kişisel maldır. Ayrıca, ikame ilkesi gereğince, kişisel malların herhangi bir yolla elden çıkarılmasıyla onların yerine geçen değerler de kişisel mal statüsünü tavizsiz şekilde korumaya devam eder. Eşlerin mal kategorilerini kanunda sayılan istisnai haller dışında serbest iradeleriyle değiştirmeleri, mal gruplarının yasal değişmezliği ilkesi gereği kural olarak mümkün değildir. Ancak taraflar, noterde usulüne uygun şekilde düzenleyecekleri bir mal rejimi sözleşmesi ile mesleki faaliyetlerden elde edilen değerlerin veya kişisel mal gelirlerinin edinilmiş mal havuzuna dâhil edilmeyeceğini hukuken geçerli bir biçimde kararlaştırabilirler.

Mal Rejiminin Sona Ermesi ve Tasfiye Anı

Mal varlığının tasfiyesine fiilen geçilebilmesi için mutlak önkoşul, yasal mal rejiminin hukuken sona ermiş olmasıdır. Kanun uyarınca mal rejimi; eşlerden birinin ölümü, iradi olarak başka bir mal rejimine geçilmesi, evliliğin iptali veya boşanma kararı verilmesi durumlarında kesin olarak sona erer. Hukuki uygulamada en sık karşılaşılan sona erme sebebi olan boşanma durumunda mal rejimi, boşanma davasının mahkemeye açıldığı tarihten itibaren geriye dönük olarak sona ermiş kabul edilir. Sona erme anı ile tasfiye anı yargılama sürecinde birbirine karıştırılmaması gereken iki ayrı ve son derece önemli zaman dilimidir. Sona erme anı, eşlerin mülkiyetindeki mal varlıklarının hangi mal grubuna ait olacağının belirlenmesinde kronolojik bir sınır oluşturur; yani bu tarihten sonra alınan mallar edinilmiş mal havuzuna girmez. Tasfiye anı ise, paylaşıma konu edilecek malların parasal değerlerinin hesaplandığı karar tarihidir. Mevcut malların tasfiye tarihindeki güncel sürüm değerlerinin hesaplamaya esas alınması, tarafların ekonomik dalgalanmalar karşısında hak kaybına uğramaması adına yargılamada hayati bir işleve sahiptir.

Tasfiye Aşamasındaki İşlemler ve Denkleştirme

Edinilmiş mallara katılma rejiminin fiili tasfiyesinde titizlikle izlenmesi gereken yasal aşamalar mevcuttur. İlk hukuki adım, her eşin diğerinin elinde bulunan kişisel ve edinilmiş mallarını geri almasıdır. Bu aşamada paylı mülkiyete tabi olan bir ortak eşya söz konusu ise, eşya üzerinde üstün yararı olduğunu ispat eden eş, değerini ödemek suretiyle malın bölünmeden mülkiyetinin kendisine verilmesini talep edebilir. Malların ayrıştırılması ve fiili iadesinin ardından, aktif ve pasif mal varlığı değerlerinin belirlenerek kanunun öngördüğü matematiksel hesaplamalara geçilir. Bu süreçteki en kritik adımlardan biri denkleştirme müessesesidir. Yasal denkleştirme işlemi, bir mal grubuna ait maddi borcun diğer bir mal grubunun aktifinden karşılanması halinde zarureten devreye girer. Örneğin, eşlerden birinin evlilik öncesinden kalan bireysel kredi borcu, evlilik süresince ortak çabayla elde edilen maaş geliriyle ödenmişse, edinilmiş mal grubu lehine kesin bir denkleştirme alacağı doğar. Bu sayede mal grupları arasındaki adaletsiz değer kaymaları engellenerek tasfiye hesabında gerçekçi bir aktif tablo ortaya çıkarılır.

Yasal denkleştirme işlemine ek olarak, pasif mal varlığı kalemlerinin doğru tespit edilip hesaptan düşülmesi de adaletin tesisi için gereklidir. Edinilmiş mallara ilişkin doğan her türlü borç, söz konusu mal varlığının aktif değerinden doğrudan mahsup edilir. Hukuken hangi mal grubuna ait olduğu ispatlanamayan şüpheli borçlar, yasal karine gereği edinilmiş mallara ait sayılır. Ayrıca, eşlerden birinin diğerinin kişisel mal edinmesine, mevcut malının iyileştirilmesine veya maddi değerinin korunmasına yaptığı para ile ölçülebilen katkılar da değer artış payı alacağı olarak tasfiye hesabında borç kalemine yazılır. Değer artış payı hesaplanırken, malın tasfiye anındaki güncel sürüm değeri ile eşin malvarlığına yaptığı başlangıçtaki katkı oranı çarpılarak ulaşılan bedel esas alınır. Tüm aktif değerlerin (mevcut edinilmiş mallar, eklenecek değerler, edinilmiş mal lehine alacaklar) toplanıp tespit edilen pasif değerlerin (edinilmiş mal borçları, diğer eşin değer artış payı alacağı, kişisel mal lehine alacaklar) yekûndan çıkarılması suretiyle mal rejiminin temel gayesi olan yasal artık değer hassasiyetle tespit edilir.

Eklenecek Değerler ve Artık Değerin Paylaşımı

Tasfiye hesabında nihai adaleti sağlamak için sadece fiilen mevcut olan mallar değil, kanunun kötü niyetli eksiltmelere karşı özel olarak koruduğu eklenecek değerler de mutlak surette dikkate alınır. Yasal mevzuatta net bir biçimde belirtildiği üzere, eşlerden birinin mal rejimi sona ermeden önceki son bir yıl içinde diğer eşin açık veya zımni rızası olmadan yaptığı olağan dışı karşılıksız kazandırmalar eklenecek değerdir. Aynı zamanda mal rejimi süresince sırf diğer eşin katılma alacağını azaltmak kastıyla art niyetli olarak yaptığı tüm devirler, tasfiye anında aktiflere sanal olarak eklenerek hesaplanır. Katılma alacağını azaltma kastıyla yapılan bu devirlerde herhangi bir süre sınırı bulunmamaktadır. Tüm bu işlemler neticesinde aktiflerden pasiflerin çıkarılmasıyla elde edilen müspet değere artık değer denir; sonuç negatif çıkarsa artık değer sıfır kabul edilir. Katılma alacağı, hesaplanan bu pozitif artık değerin yarı yarıya (1/2) oranında eşler arasında yasal olarak paylaştırılmasıyla vücut bulur. Ortaya çıkan bu net alacak, tarafların durumuna göre nakdi tahsil edilebileceği gibi mülkiyetin devri yoluyla ayni olarak da takas yoluyla da tasfiye edilebilir.

Sonuç itibarıyla, yasal mal rejimi olarak benimsenen edinilmiş mallara katılma rejimi ve bu rejimin getirdiği detaylı tasfiye süreci, eşlerin evlilik birliği süresince sağladıkları ortak manevi ve maddi katkının adil bir şekilde korunmasını hedefler. Eşlerin mal varlıklarının edinilmiş mal veya kişisel mal olarak yasalara uygun sınıflandırılması, eklenecek değerlerin ve mal grupları arası denkleştirme bedellerinin hassasiyetle tespiti, sağlıklı bir artık değer hesaplamasının temel taşlarını oluşturmaktadır. Tasfiye anındaki güncel sürüm değerlerinin titizlikle esas alınması ve değer artış payı gibi yasadan doğan özel hakların gözetilmesi, enflasyonist etkilerin ve muhtemel ekonomik haksızlıkların önüne geçerek tam bir mülkiyet hakkaniyeti tesis eder. Hukuki uyuşmazlıklar içerisinde son derece teknik bir boyutu bulunan mal varlığının tasfiyesi süreci, mutlaka konusunda yetkin hukuk profesyonelleri aracılığıyla takip edilmelidir. Delillerin usulüne uygun değerlendirilmesi ve ispat kolaylığı sağlayan yasal karinelerin doğru kullanılması, sürece dâhil olan tarafların muhtemel maddi kayıplarının önüne geçilmesi ve sürecin adalete uygun noktalanması adına büyük önem taşımaktadır.