TİHEK Sürecinde Mobbing: Başvuru ve İnceleme Usulü

6701 sayılı Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu Kanunu (TİHEKK) kapsamında işyerinde yıldırma (mobbing), belirli ayrımcılık temellerine dayanılarak gerçekleştirilen ihlallerden biri olarak kabul edilmektedir. İşyerinde psikolojik taciz mağdurları, uğradıkları haksızlıklar karşısında haklarını aramak üzere Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu'na (TİHEK) başvurabilmektedir. Kurum'un temel amacı, insan onurunu korumak ve eşit muamele ilkesini güvence altına almaktır. Bu kapsamda TİHEK, işyerinde ayrımcılık yasağının ihlal edildiğine dair iddiaları inceleme, araştırma ve karar bağlama yetkisiyle donatılmış idari bir mekanizma işlevi görmektedir. Ancak bu başvuru ve inceleme sürecinin belirli hukuki şartları ve aşamaları bulunmaktadır. Mağdurların, Kurum'un korumasından etkin bir şekilde faydalanabilmesi için kanun ve yönetmeliklerde öngörülen usul kurallarına, başvuru ön şartlarına ve süre kısıtlamalarına titizlikle riayet etmesi gerekmektedir. Başvuruların usulden reddedilmemesi adına süreci yöneten hukuki dinamiklerin doğru anlaşılması büyük önem taşımaktadır.

TİHEK'e Başvuru Şartları ve Ön Usuller

TİHEK nezdinde ayrımcılık yasağının ihlaline dayalı bir süreç başlatılabilmesi için başvurucunun öncelikle kanunda öngörülen bildirim prosedürünü tüketmesi gerekmektedir. İlgili düzenlemeler uyarınca, mağdurun Kurum'a başvurmadan önce, haksız uygulamanın düzeltilmesini ilgili taraftan talep etmesi kanuni bir zorunluluktur. Şayet bu talep ilgili muhatap tarafından reddedilir veya otuz gün içerisinde herhangi bir cevap verilmezse, başvurucu TİHEK'e müracaat hakkı kazanır. Kurum, sadece telafisi güç veya imkansız zararların doğma ihtimalinin bulunduğu istisnai hallerde bu ön başvuru şartını aramaksızın doğrudan başvuruları kabul edebilmektedir. Ayrıca, başvuruların ücretsiz olması ve Kurum'a yapılan müracaatın işlemeye başlamış olan dava açma süresini durdurucu etkiye sahip bulunması, mağdurların hak arama hürriyetini kolaylaştıran temel yasal güvenceler arasındadır. Ancak uyuşmazlığın halihazırda mahkemelere taşınmış olması halinde, TİHEK başvuru hakkında incelenemezlik kararı vermektedir.

Ön İnceleme Kapsamındaki Değerlendirme Kriterleri

TİHEK'e intikal eden dosyalar öncelikle yapısal bir filtrelemeden geçirilmektedir. Ön inceleme safhası olarak adlandırılan bu süreçte, başvurunun temel usul kurallarına uygunluğu denetlenir. Kurum, tarafına ulaşan başvurularda esasa geçmeden evvel şu hususları irdelemektedir:

• Başvuru konusunun Kanun'da sayılan cinsiyet, ırk, inanç veya engellilik gibi spesifik ayrımcılık temellerinden birine dayanıp dayanmadığı,
• Tarafları ve konusu aynı olan derdest bir yargılamanın veya kesinleşmiş yargı kararının var olup olmadığı,
• İlgili taraftan talep koşulunun usulüne uygun şekilde yerine getirilip getirilmediği,
• Başvurunun açıkça hukuki dayanaktan yoksun olup olmadığı.

Bu şartlardan herhangi birinin eksikliği, başvurunun reddine veya incelenemezlik kararı verilmesine yol açmaktadır. Zira işyerinde psikolojik taciz şikayetlerinin TİHEK tarafından incelenebilmesi için salt bir mağduriyet iddiası yeterli görülmemekte, ihlalin Kanun'un koruma kalkanı içerisine giren ayrımcılık saikleriyle doğrudan bağlantılı olması şart koşulmaktadır.

TİHEK Esas İnceleme ve Araştırma Süreci

Esas inceleme sürecine geçen dosyalarda Kurum, uyuşmazlığın niteliğine göre öncelikle tarafları uzlaşma mekanizmasına davet edebilmektedir. En fazla bir ay süren bu hukuki müzakere sürecinde, işyerindeki taciz eylemlerinin sonlandırılması veya mağduriyete karşılık uygun bir tazminat ödenmesi gibi dostane çözümler üretilebilir. Uzlaşma sağlanamaması veya tercih edilmemesi halinde TİHEK, idari usuldeki resen araştırma ilkesi gereğince kapsamlı incelemeye başlar. İncelemelerin, başvuru tarihinden itibaren en geç üç ay içerisinde sonuçlandırılması esastır; bu süre zorunlu hallerde Başkan tarafından en fazla üç ay daha uzatılabilir. Olayın aydınlatılması maksadıyla Kurum, kamu kurumları veya özel hukuk tüzel kişilerden bilgi ve belge talep etme, gerekli hallerde bilirkişi görevlendirme, tanık dinleme ve inceleme heyetleri oluşturma yetkileriyle donatılmıştır.