Makale

Türk hukuk sisteminde yasal mal rejimi olarak kabul edilen edinilmiş mallara katılma rejiminin tasfiyesi aşamasında, eşlerin sahip oldukları malvarlığı değerlerinin doğru bir biçimde sınıflandırılması büyük bir hukuki önem taşımaktadır. Evlilik birliğinin devamı süresince eşler, sahip oldukları malvarlıklarını genellikle bir bütün olarak değerlendirme ve ortak yaşamın ihtiyaçlarına özgüleme eğilimindedir. Ancak evliliğin sona ermesiyle birlikte başlayan tasfiye sürecinde, bu birleşik ekonomik yapının hukuki kurallar çerçevesinde ayrıştırılması zorunlu hale gelir. Tasfiye işleminin temelini, malvarlığı unsurlarının edinilmiş mallar ve kişisel mallar olmak üzere iki ana kategoriye ayrılması oluşturur. Bu ayrım, hangi malvarlığı değerlerinin eşler arasında paylaşıma konu edileceğini, hangilerinin ise mülkiyet sahibi eşin şahsi malvarlığında kalarak tasfiye dışı tutulacağını belirleyen en kritik aşamadır. Dolayısıyla, tasfiye sürecinde adaletin ve hakkaniyetin sağlanabilmesi için, her bir malvarlığı unsurunun yasal mevzuat ışığında titizlikle incelenmesi ve ait olduğu mal grubunun kesin sınırlarla çizilmesi gerekmektedir.

Tasfiye Aşamasında Malvarlığı Gruplarının Temel İşlevi

Mal rejiminin tasfiyesi sırasında eşlerin malvarlıkları arasında yapılan sınıflandırma, sürecin hukuki zeminini ve sınırlarını çizen en önemli işlemdir. Edinilmiş mallara katılma rejimi, teorik olarak her iki eşin evlilik süresince gösterdiği maddi veya manevi emeğin, evlilik sona erdiğinde adil bir biçimde bölüşülmesini hedefler. Bu hedef doğrultusunda, kanun koyucu tasfiyeye konu edilecek mallar ile mülkiyet sahibi eşin inhisarında kalacak malları kesin kurallarla birbirinden ayırmıştır. Eşlerin kendi bireysel çabalarıyla veya çalışma hayatlarındaki aktif katılımlarıyla elde ettikleri değerler kural olarak paylaşıma açılırken, evlilik birliğinin ortak ekonomik eforundan bağımsız olarak kazanılan değerler bu sürecin dışında bırakılır. Tasfiye anında, öncelikli olarak her bir malvarlığı unsurunun edinildiği tarih, edinilme biçimi ve finansman kaynağı gibi unsurlar dikkatle incelenmelidir.

Uygulamada, eşlerin malvarlığı değerlerinin tasfiye anındaki sürüm yani rayiç değerleri üzerinden hesaplanması esastır. Hangi malvarlığı değerlerinin katılma alacağı hesaplamasına dahil edileceği, tamamen bu mal grupları arasındaki kesin çizgiye bağlıdır. Eşlerin malvarlıklarının idaresi, evlilik süresince serbest bırakılmış olsa da, tasfiye anında bu serbestinin sınırları kanuni ayrımlarla çizilmektedir. Kişisel malların tasfiye hesaplamasından tamamen dışlanması, buna karşılık edinilmiş malların aktif ve pasifleriyle birlikte dikkate alınması, sistemin denge unsurunu oluşturur. Doğru bir mal grubu tespiti yapılmadığı takdirde, hesaplamalarda ciddi hatalar ortaya çıkabilir ve eşlerden birinin haksız yere zenginleşmesine ya da mağduriyetine yol açılabilir. Bu sebeple, malvarlığı tasnifi, tasfiye davalarının en çok üzerinde durulan ve titizlikle yürütülmesi gereken hukuki aşamasıdır.

Edinilmiş Malların Kapsamı ve Yasal Unsurları

Türk Medeni Kanunu'nun ilgili hükümleri uyarınca, edinilmiş mal kavramı üç temel yasal unsurdan meydana gelmektedir. İlk olarak, söz konusu değerin bir malvarlığı değeri taşıması gereklidir; bu tanım, eşyaları, alacak haklarını ve başkalarına devri mümkün olan her türlü ekonomik değeri kapsayacak kadar geniştir. İkinci unsur, malvarlığı değerinin mal rejiminin devamı süresince elde edilmiş olması zorunluluğudur. Evlilik öncesi veya mal rejiminin sona ermesinden sonra kazanılan değerler bu gruba dâhil edilmez. Üçüncü ve en belirleyici unsur ise, malvarlığının bir karşılık verilerek elde edilmiş olmasıdır. Bu karşılık, maddi bir ödeme olabileceği gibi, eşin fiziksel veya zihinsel emeği de olabilir. Yani, ivazlı olarak ve evlilik birliği içindeki efor sonucunda elde edilen her türlü değer, edinilmiş mal kategorisinin temelini oluşturur.

Kanun, edinilmiş malların sınırlarını çizerken örnekleme yöntemini tercih etmiş ve hangi değerlerin bu kapsama girebileceğini yol gösterici bir biçimde sıralamıştır. Bu örneklemelerin başında, eşlerin çalışmasının karşılığı olan edinimler gelir. Ayrıca, sosyal güvenlik ve sosyal yardım kurumları tarafından yapılan ödemeler ile personel yardım sandıklarından sağlanan gelirler de bu gruptadır. Çalışma gücünün kaybı nedeniyle ödenen maddi tazminatlar, kişisel malların gelirleri ve mevcut edinilmiş malların yerine geçen değerler de açıkça edinilmiş mal sayılmıştır. Ancak bu liste sınırlı yani tahdidi değildir. Malvarlığı değerinin niteliği itibarıyla kişisel mal kapsamına girmeyen ve evlilik birliğinin ekonomik dinamikleri içinde ivazlı olarak kazanılan her türlü yeni değer, kanun koyucunun yaklaşımı çerçevesinde edinilmiş mal olarak değerlendirilmelidir.

Çalışma Karşılığı Elde Edilen Kazançların Değerlendirilmesi

Eşlerin bireysel iş gücünü kullanarak elde ettikleri kazançlar, edinilmiş mallara katılma rejiminin en belirgin ve en hacimli kalemini oluşturur. Bağımsız bir meslek icrası, ticari bir faaliyet veya bir işverene bağlı olarak sürdürülen çalışma hayatı neticesinde elde edilen gelirler, kural olarak bu kapsama dâhil edilir. Maaşlar, ücretler, primler, ikramiyeler ve özellikle iş hukuku kapsamında hak kazanılan kıdem tazminatları, çalışma karşılığı elde edilen edinimlerin tipik örnekleridir. Gerek bedensel emek gerekse fikir ve sanat eserleri gibi zihinsel emek sonucunda yaratılan mali haklardan sağlanan kazançlar da eşit derecede edinilmiş mal sayılır. Günümüzde yaygınlaşan uzaktan çalışma modelleriyle veya yarı bağımlı faaliyetlerle ev ortamından elde edilen gelirler dahi, eşin eforuna dayandığı için doğrudan tasfiyeye konu edilecek aktifler arasında yer alır.

Ticari faaliyetlerle uğraşan eşlerin, işletmelerinden elde ettikleri kâr payları ve kazançlar da çalışmalarının bir sonucu olarak bu gruba dâhil edilmektedir. Burada dikkat edilmesi gereken nokta, ticari işletmenin veya sermayenin sadece piyasa koşullarına bağlı olarak kendiliğinden artan değerinden ziyade, eşin kişisel eforuyla yaratılan katma değerin edinilmiş mal niteliği taşımasıdır. Eğer ticari işletmenin gelirlerinde, bizzat çalışan eşin emeğinin büyük bir payı varsa, bu kazançlar tasfiye havuzuna eklenir. Bunun dışında, eşlerin geçici nitelikteki ek işlerinden, örneğin mesai saatleri dışında icra ettikleri danışmanlık veya eğitim faaliyetlerinden sağladıkları gelirler de şüphesiz biçimde çalışma karşılığı sayılmakta ve mal rejiminin tasfiyesinde diğer eşin paylaşım hakkına açılmaktadır.

Sosyal Güvenlik Ödemeleri ve Tazminatların Durumu

Sosyal güvenlik kurumları veya personel yardım sandıkları tarafından yapılan ödemeler, işçinin çalışma gücünün azalması veya yaşlılık gibi risklere karşı bir güvence olarak verilir. Bu ödemeler, eşin evlilik birliği süresince harcadığı eforun ve prim ödemelerinin bir yansıması olduğundan, kural olarak edinilmiş mal statüsünde kabul edilir. Primlerin hangi malvarlığı grubundan ödendiği, genel sosyal güvenlik kurumları açısından ödemenin niteliğini değiştirmez. Ancak, özel sigorta şirketleri tarafından yapılan ödemelerde, primin kaynağının kişisel mal mı yoksa edinilmiş mal mı olduğu dikkate alınabilir. Eğer ödeme toptan yapılmışsa, mal rejiminin sona erdiği tarih esas alınarak bir yaşam süresi hesaplaması yapılır. Bu ödemenin yalnızca mal rejiminin devam ettiği döneme isabet eden kısmı edinilmiş mal sayılırken, rejimin sona ermesinden sonraya sarkan kısmı kişisel mal olarak ayrıştırılır.

Benzer bir hukuki mantık, çalışma gücünün kaybı nedeniyle ödenen tazminatlar için de geçerlidir. Bir iş kazası, meslek hastalığı veya trafik kazası neticesinde eşlerden birinin çalışma kapasitesinde meydana gelen azalmayı telafi etmek amacıyla ödenen maddi tazminatlar, gelecekteki çalışma gelirlerinin yerini aldığı için edinilmiş mal grubuna dâhil edilir. Tazminatın mahkeme kararıyla veya arabuluculuk anlaşmasıyla elde edilmiş olması bu niteliği değiştirmez. Ödenen meblağın, mal rejiminin sona erdiği tasfiye anında malvarlığında mevcut bulunması veya yatırım aracına dönüştürülmüş olması gerekmektedir. Zira evlilik birliği içinde tamamen tüketilerek harcanan tazminat tutarları, ortada bir değer kalmadığı için tasfiye hesabına dâhil edilemez. İşbu maddi tazminatlar üzerinden tahakkuk eden faiz gelirleri de anaparaya bağlı olarak edinilmiş mal havuzunda değerlendirilmelidir.

Kişisel Malların Yasal Çerçevesi ve Sınırları

Türk Medeni Kanunu, hangi malvarlıklarının kişisel mal kabul edileceğini sınırlı sayım yöntemiyle belirlemiştir. Kanun koyucunun buradaki temel gayesi, evlilik birliğinin ekonomik bütünlüğüne dâhil edilemeyecek kadar eşin şahsına sıkı sıkıya bağlı olan varlıkları paylaşım dışı tutmaktır. Kanun gereği kişisel mallar şu şekilde sıralanabilir:

• Eşlerden birinin yalnızca kişisel kullanımına yarayan eşyalar.
• Mal rejiminin başlangıcında eşlerden birine ait bulunan malvarlıkları.
• Miras yoluyla intikal eden malvarlığı değerleri.
• Herhangi bir karşılıksız kazandırma yoluyla elde edilen mallar.
• Bedensel veya ruhsal zararlar nedeniyle hükmedilen manevi tazminat alacakları.
• Kişisel malların elden çıkarılmasıyla onların yerine geçen ikame değerler.

Manevi tazminat alacakları, kanun gereği kişisel mal kabul edilen bir diğer önemli malvarlığı kalemidir. Manevi tazminat, haksız bir fiil veya sözleşmeye aykırılık neticesinde kişinin bedensel veya ruhsal bütünlüğünde meydana gelen acı, elem ve ıstırabın telafisi amacıyla ödenir. Ekonomik bir kazanç elde etme gayesi taşımayan, doğrudan kişinin manevi varlığına ve onuruna yönelik saldırıları dengelemeyi amaçlayan bu tazminatlar, yapısı itibarıyla evlilik birliğinin ortak paylaşım havuzuna dâhil edilemez. Gerek trafik kazalarından gerekse fikri hak ihlallerinden kaynaklansın, manevi tazminat niteliğindeki tüm tahsilatlar, tasfiye sürecinde tamamen mülkiyet sahibi eşin şahsi malvarlığında kalır ve diğer eş bu tutarlar üzerinden herhangi bir katılma alacağı iddia edemez. Bu durum, kişinin şahsiyet haklarının ekonomik ortaklığın üstünde tutulmasının bir sonucudur.

Uygulamada sıkça tartışılan bir diğer konu, kişisel malların gelirlerinin hukuki statüsüdür. Kural olarak, kişisel mallardan elde edilen doğal veya hukuki ürünler, örneğin bir tarlanın mahsulü veya evlilik öncesinden gelen bir dairenin kira getirisi, kanun gereği edinilmiş mal sayılmaktadır. Bu kural, eşya hukukundaki genel ilkelere bir istisna teşkil eder. Ancak, kişisel maldan elde edilen bu gelirlerin reel mi yoksa sadece enflasyon karşısında değer korumaya yönelik mi olduğu dikkate alınmalıdır. Faiz getirilerinde enflasyon arındırması yapılarak sadece reel kazancın edinilmiş mal havuzuna alınması, hakkaniyete daha uygundur. Öte yandan kanun, eşlere bu kuralın aksini kararlaştırma imkânı da sunmuştur; eşler yapacakları bir mal rejimi sözleşmesiyle kişisel malların gelirlerini de kişisel mal olarak belirleme hakkına sahiptirler.

Evlilik Öncesi Edinilen Mallar ve Karşılıksız Kazandırmalar

Mal rejiminin başlangıcından önce, yani evlilik birliği kurulmadan evvel eşlerin mülkiyetinde bulunan tüm varlıklar, kanun gereği kişisel mal statüsündedir. Bu "giriş malvarlıkları", tasfiye sürecinde kati surette paylaşım dışı bırakılır. Aynı şekilde, evlilik süresince eşlerden birine miras yoluyla intikal eden mallar veya ivazsız (karşılıksız) olarak yapılan bağışlamalar da doğrudan kişisel mal grubuna girer. Bir eşin şans oyunlarından elde ettiği ikramiyeler her ne kadar istisnai olarak tartışılsa da, genellikle aile içi karşılıksız destekler ve yardımlar kişisel maldır. Ancak karma bağış olarak adlandırılan, hem bir miktar ödeme yapılarak hem de bir kısmı bağışlanarak alınan mallarda, ivazlı kısım ile ivazsız kısım kıyaslanır. Hangi finansman kaynağı daha ağır basıyorsa, mal o gruba ait sayılır ve diğer mal grubu lehine oransal hesaplamalar yapılır.

Sözleşmeyle Belirlenen Kişisel Mallar

Kanun koyucu, emredici kişisel mal sınırlamalarının yanı sıra, eşlere kendi iradeleriyle bazı malvarlığı değerlerini kişisel mal olarak kabul etme özgürlüğü de tanımıştır. Türk Medeni Kanunu'nun 221. maddesi uyarınca eşler, resmî şekilde yapacakları bir mal rejimi sözleşmesi aracılığıyla, bir mesleğin icrasına veya işletme faaliyetlerine tahsis ettikleri malvarlığı değerlerini kişisel mal olarak niteleyebilirler. Bu düzenlemenin temel amacı, evliliğin sona ermesi durumunda yaşanacak tasfiye sürecinin, eşlerden birinin mesleki hayatını veya ticari faaliyetlerini sekteye uğratmasını engellemektir. Bir doktorun muayenehanesindeki tıbbi cihazlar veya bir zanaatkarın atölyesindeki aletler, sözleşme bulunması hâlinde tasfiyeden muaf tutulur. Ancak bu sözleşme, söz konusu işletmeden elde edilen ticari kârın tamamen kişisel mal olacağı anlamına gelmez; işletmenin faaliyetinden doğan kazançlar, aksine açık bir anlaşma yoksa edinilmiş mal sayılmaya devam eder.

İkame İlkesi Çerçevesinde Değerlerin Yer Değiştirmesi

Tasfiye hesaplamalarında, malvarlığı unsurlarının evlilik süresince durağan kalmadığı ve sürekli bir değişim döngüsü içinde olduğu gerçeği göz ardı edilemez. Bu değişimi hukuki zemine oturtan kavram ikame ilkesidir. İkame ilkesine göre, bir malın elden çıkarılarak yerine yenisinin alınması hâlinde, yeni mal, finansmanını sağlayan kaynağın ait olduğu mal grubunun statüsünü alır. Örneğin, evlenmeden önce sahip olunan kişisel mal niteliğindeki bir aracın satılıp üzerine ekleme yapılmadan yeni bir araç alınması durumunda, yeni araç da doğrudan kişisel mal olarak değerlendirilir. Aynı şekilde, çalışma karşılığı biriktirilen parayla satın alınan bir yazlık da edinilmiş mal havuzuna dâhil olur. İkame ilkesi, malın fiziksel niteliğine değil, o malı var eden ekonomik kaynağın hukuksal kökenine odaklanmaktadır.

Eşlerin iradi tasarruflarının yanı sıra, irade dışı gerçekleşen malvarlığı değişimlerinde de ikame kuralı eksiksiz şekilde işler. Sahip olunan bir evin yanması sonucunda sigorta şirketinden alınan tazminat bedeli veya trafik kazasında pert olan bir araç için ödenen kasko bedeli, asıl malın hukuki niteliğini devam ettirir. Eğer zarar gören mal edinilmiş mal ise alınan sigorta tazminatı da edinilmiş maldır; kişisel mal ise tazminat da kişisel mal hanesine yazılır. Bu ilke sayesinde, tasfiye sürecine giden yolda eşlerin malvarlığı değerleri haksız bir biçimde tür değiştirmekten korunur. Ancak, bir malın satılarak tamamen tüketilmesi veya değerinin karşılıksız olarak üçüncü kişilere bağışlanması durumlarında, yerine geçen bir değerden söz edilemeyeceği için ikame ilkesinin uygulama alanı kalmayacaktır.

İspat Kolaylığı ve Mal Aidiyetine İlişkin Karineler

Tasfiye sürecinin belki de en zorlu aşaması, iddia edilen malların hangi gruba ait olduğunun somut delillerle kanıtlanmasıdır. Türk Medeni Kanunu, bu zorluğu aşmak ve hukuki güvenliği sağlamak adına çeşitli ispat karinesi kuralları öngörmüştür. Bir malın mülkiyetinin veya kişisel mal statüsünün kendisine ait olduğunu iddia eden eş, bu iddiasını kanıtlamakla mükelleftir. Eğer evlilik süresince mallar iç içe geçmişse ve kimin katkısıyla alındığı kesin olarak belgelenemiyorsa, kanun paylı mülkiyet karinesini devreye sokar. Aidiyeti ispat edilemeyen eşyalar, her iki eşin ortak mülkiyetinde kabul edilir. İspat sürecinde tapu kayıtları, banka dekontları, maaş bordroları ve noter nezdinde tutulmuş resmi envanter defterleri en güçlü deliller arasındadır. Resmi bir envanterin zamanında tutulmuş olması, tasfiye sırasında eşlerin karşılaşabileceği ispat zorluklarını ve uyuşmazlıkları kökünden çözen çok etkili bir koruma yöntemidir.

İspat kuralları içinde en dikkat çekici olanı ise şüphesiz edinilmiş mal karinesidir. İlgili yasa hükmü uyarınca, aksi kanıtlanıncaya kadar eşlere ait tüm malvarlığı unsurları edinilmiş mal olarak kabul edilir. Yani bir eş, sahip olunan bir arsanın kendisine miras yoluyla kaldığını veya evlenmeden önce kendi birikimleriyle aldığını kesin yazılı delillerle kanıtlayamazsa, o arsa yasa gereği edinilmiş mal havuzuna atılır ve diğer eşin paylaşıma dâhil olması sağlanır. Bu emredici karine, evlilik birliği içindeki şeffaflığı teşvik ederken, mal kaçırma veya haksız kazanç iddialarını bertaraf etmeyi amaçlar. Dolayısıyla, kişisel mal niteliğini korumak isteyen eşlerin, mal edinim süreçlerine dair resmi belgeleri evlilik süresince düzenli bir biçimde muhafaza etmeleri, muhtemel bir tasfiye davasında hak kayıplarını önlemenin yegâne yoludur.

Sonuç olarak, edinilmiş mallara katılma rejiminin tasfiye işlemleri, son derece teknik ve ayrıntılı bir hukuki analiz gerektiren bir süreçtir. Malvarlıklarının edinilmiş ve kişisel mal olarak doğru biçimde ayrıştırılması, eşler arasında doğacak katılma alacağının şeffaf, adil ve hakkaniyete uygun şekilde hesaplanmasının ön koşuludur. İkame ilkesinden ispat karinelerine, çalışma karşılığı kazanımlardan miras yoluyla intikal eden değerlere kadar her bir unsur, tasfiye havuzunun aktifini ve pasifini doğrudan şekillendirir. Bu karmaşık sürecin sağlıklı bir şekilde yürütülebilmesi, mal rejiminin başlangıcından sona ermesine kadar geçen süredeki tüm ekonomik hareketlerin, yasal sınırlar ve içtihatlar ışığında uzman bir hukuki bakış açısıyla titizlikle incelenmesini zorunlu kılmaktadır.