Makale

Günümüz dijital kapitalizminde, özellikle çağrı merkezi gibi hizmet sektörlerinde emek sömürüsü, geleneksel yöntemlerden sıyrılarak algoritmik ve teknolojik sistemler aracılığıyla gerçekleşmektedir. Sistem kaynaklı mobbing, işçinin işyerinde kurulan elektronik denetim mekanizmaları, aşırı iş yükü ve katı mesai kuralları üzerinden kesintisiz bir psikolojik baskıya maruz bırakılmasıdır. Çalışanlardan günlük on bir saati bulan uzun çalışma süreleri boyunca ardı ardına çağrı almaları beklenmekte, bu durum yasal dinlenme hakkının doğrudan ihlali anlamına gelmektedir. İş hukukumuz bağlamında, personelin bir makine gibi işlemlere tabi tutulması ve düzensiz vardiya sistemleri, işçi üzerinde ağır bir bedensel ve ruhsal tahribat yaratmaktadır. Bu tablo, yalnızca iş sözleşmesine ve emredici normlara aykırılık teşkil etmekle kalmaz, aynı zamanda çalışanın anayasal çalışma haklarına yönelik bir müdahale niteliği taşır. Sistem tarafından mekanik bir işleyişle dayatılan bu dolaylı şiddet, hukuki anlamda işverenin gözetme borcuna aykırılık oluşturmaktadır.

Elektronik Denetim Sistemleri ve Ücretsiz Fazla Mesai İhlalleri

Çağrı merkezlerinde kurulan otomatik çağrı dağıtıcıları ve teknolojik denetim ağları, çalışanların her saniyesini kayıt altına alarak eşine az rastlanır bir gözetim baskısı yaratmaktadır. Algoritmik sistemler, çalışanın ortalama konuşma sürelerini ve çağrı sonrası işlemlerini anlık olarak ölçümlemektedir. Bu sürekli izlenme ve ölçülme hali, çalışanlar üzerinde adeta modern bir kölelik algısı yaratarak sistem kaynaklı psikolojik şiddet oluşturmaktadır. Resmi mesai saatlerinin ötesine geçen iş planlamaları veya sistem kesintileri gibi işçinin kontrolünde olmayan teknik sorunlar nedeniyle uzayan çalışma süreleri için fazla mesai ücretlerinin ödenmemesi, ağır bir hak gaspıdır. Normal şartlarda günde on bir saati bulan bir çalışmada işçiye tahsis edilmesi gereken yasal mola sürelerinin, yoğunluk veya kotalar bahane edilerek kısıtlanması emredici kanun hükümlerine açıkça aykırıdır. Çalışanın temel fizyolojik ihtiyaçlarını gidermesini dahi şarta bağlayan bu yapı, maddi olmayan emeğin görünmez bir sistem tarafından sömürülmesi sonucunu doğurmaktadır.

İş Yükü, Hedef Baskısı ve İzin Haklarının Sınırlandırılması

Sistemin dayattığı bir diğer hukuki kriz noktası, ulaşılması neredeyse imkânsız olan çağrı karşılama ve satış kotalarının olağanüstü bir performans baskısı aracına dönüştürülmesidir. Gün içinde yüzlerce kişiyle konuşmaya zorlanan ve belirlenen kotalara ulaşamayan işçilerin, bu gerekçeyle maaş veya primlerinden haksız kesintiler yapılması hukuka aykırıdır. Hastane veya banka gibi zorunlu yaşam pratiklerini yerine getirmek adına kullanılan saatlik mazeret izinlerinin dahi ücretten kesilmesi ve personelin bu eksiği kapatmak için molasız çalıştırılmaya zorlanması, iş sağlığı ve güvenliği ilkelerini bütünüyle ortadan kaldırmaktadır. Bir çağrı merkezi personelinin aralıksız kapasite aşımıyla çalıştırılması, aşırı iş yükü yaratmakta ve ciddi tükenmişlik sendromlarına sebebiyet vermektedir. İzin günlerinin sistem tarafından tek taraflı ve düzensiz vardiyalarla daraltılması, haftalık tatillerin gerektiği gibi kullandırılmaması iş sözleşmesinin işçi tarafından haklı nedenle feshi imkânını doğuran esaslı ihlaller arasında yer almaktadır.

Sistem Kaynaklı Mobbingin Belirgin Hukuki İhlalleri

İş hukuku ilkeleri ışığında, çalışma hayatının dijitalleştiği esnek ama bir o kadar da katı sistemsel kontrolün olduğu alanlarda karşılaşılan sistem kaynaklı mesai ihlalleri belirli bir örüntü izlemektedir. Çalışanın en temel anayasal haklarını sınırlandıran bu kuralsızlıklar temel olarak şu şekillerde ortaya çıkmaktadır:

• Yasal mola ve dinlenme haklarının çağrı kuyruğundaki yoğunluklar gerekçe gösterilerek sistem tarafından engellenmesi.
• Haftalık kanuni çalışma süresini açıkça aşan uzun mesailerin, gece toplantılarının ve ek görevlerin ücretsiz fazla çalışma olarak dayatılması.
• İşçinin insani sınırlarını aşan oranlarda çağrı hedefleri koyularak, hedefin altında kalındığı gerekçesiyle haksız prim ve ücret kesintisi yapılması.
• Elektrik veya internet kesintisi gibi çalışanın kusuru olmayan teknik altyapı sorunlarının maliyetinin, işçinin saatlik ücretlerinden düşülmesi.
• Zorunlu mazeret izinlerinin kullandırılmaması veya bu izinleri telafi etmek adına kişinin bedensel sınırlarını zorlayacak aralıksız çalışma temposuna maruz bırakılması.