Makale

Dijital çağda teknolojinin hızla gelişmesi, dünya genelinde çocukların kişisel verilerinin korunması ihtiyacını daha da görünür kılmıştır. Farklı hukuk sistemleri, küçüklerin hassas yapısını güvence altına almak amacıyla dijital veri güvenliği konusunda çeşitli metodolojiler geliştirmektedir. Mukayeseli hukuk bağlamında, özellikle Avrupa Birliği ve Amerika Birleşik Devletleri çerçevesinde, sosyal ağ sağlayıcıları ile veri sorumlularının çocuklara ait bilgileri nasıl işlemesi gerektiğine dair önemli yasal adımlar atılmıştır. Bu makale, Avrupa Birliği Genel Veri Koruma Tüzüğü ve ABD mevzuatındaki temel regülasyonların yanı sıra, bu kuralların İngiltere ve Almanya gibi ulusal mevzuatlara yansımalarını değerlendirmektedir. Ayrıca, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi ve ulusal mahkemeler tarafından verilen emsal yargı kararları incelenerek, uluslararası arenada çocukların dijital mahremiyeti için çizilen yasal sınırlar ve standartlar ortaya konulmaktadır.

Avrupa Birliği Hukukunda Çocukların Dijital Hakları

Avrupa Birliği hukukunda kişisel verilerin işlenmesi ve korunmasına ilişkin temel metin, daha önceki direktifin yerini alan Genel Veri Koruma Tüzüğü (GDPR) olarak karşımıza çıkmaktadır. GDPR, çocukların zayıf ve hassas konumunu kabul ederek onların verilerinin korunmasına yönelik özel hükümler ihtiva etmektedir. Tüzüğün ilgili maddesi uyarınca, bilgi toplumu hizmetlerinin doğrudan çocuklara sunulması halinde, kişisel verilerin işlenmesi çocuğun en az on altı yaşında olması durumunda hukuka uygun kabul edilmektedir. Çocuğun on altı yaşından küçük olması senaryosunda ise, velayet hakkına sahip kişi tarafından açık rıza verilmesi zorunluluğu getirilmiştir. Üye devletlere bu yaş sınırını on üçten küçük olmamak şartıyla ulusal mevzuatlarıyla aşağı çekme yetkisi de tanınmıştır. Ayrıca mevzuat, veri sorumluları için mevcut teknolojik imkanları gözeterek ebeveyn rızasını doğrulama ve çocukları aydınlatırken onların kolayca anlayabileceği sade bir dil kullanma yükümlülüğü öngörmektedir.

Amerika Birleşik Devletleri'nde Veri Güvenliği ve COPPA

Amerika Birleşik Devletleri'nde çocukların dijital mahremiyeti temel olarak doksanlı yılların sonunda kabul edilen Çocukların Çevrimiçi Platformlarda Mahremiyetinin Korunmasına İlişkin Kanun (COPPA) ile güvence altına alınmaktadır. COPPA, on üç yaşın altındaki çocuklara ait verilerin internet üzerinde toplanmasını, kullanılmasını ve ifşa edilmesini sıkı kurallara bağlamakta ve aykırı eylemleri yasaklamaktadır. Federal Ticaret Komisyonu, sonradan yaptığı değişiklikle konum bilgileri, fotoğraflar ve videoları da kişisel veri tanımına dahil etmiştir. Kanun uyarınca, web sitesi sağlayıcıları çocuklardan veri toplamadan önce mutlaka doğrulanabilir ebeveyn izni almak zorundadır. İşletmelerin aynı zamanda veri toplama süreçlerine dair şeffaf bildirimlerde bulunması ve bilgilerin güvenliğini sağlayacak prosedürler geliştirmesi şarttır. Buna ek olarak, Aile Eğitim Hakları ve Mahremiyet Kanunu (FERPA) da öğrencilere ait eğitim kayıtlarının ve verilerin ebeveyn rızası olmadan paylaşılmasını genel kural olarak engellemektedir.

İngiltere ve Almanya Ulusal Hukuklarında Çocuğun Mahremiyeti

İngiltere'de doksanlı yıllarda yürürlüğe giren Veri Koruma Kanunu (DPA) başlangıçta veri güvenliği açısından yetişkinler ve çocuklar arasında belirgin bir ayrım yapmamıştır. Ancak yeni AB regülasyonlarının kabulünün ardından yapılan güncellemeyle ulusal kanuna çocuklara özel hükümler eklenmiş ve rıza gösterme yaşı on üç olarak belirlenmiştir. İngiltere ayrıca yürürlüğe koyduğu Yaşa Uygun Tasarım Yönetmeliği ile çevrimiçi hizmetlerin çocukların gelişimsel ihtiyaçlarına uygun olmasını sağlayan temel tasarım standartları getirmiştir. Almanya'da ise anayasal bir hak olan bilgi edinme konusunda kendi kaderini tayin etme hakkı korunmakta olup, yeni yürürlüğe giren Federal Veri Koruma Kanunu (BDSG) ile ulusal mevzuat AB regülasyonları ile tam uyumlu hale getirilmiştir. Almanya rıza yaşını özel olarak düşürmediği için kural olarak on altı yaş sınırı geçerliliğini korumakta, ancak doktrinde on dört yaş altındakiler için Alman Yurttaşlık Kanunu (BGB) kapsamında yasal temsilci onayının dikkate alınması gerektiği de savunulmaktadır.

Uluslararası İçtihatlarda Çocuk Verilerinin Korunması

Yargı mercileri, çocukların özel hayatının gizliliği ile dijital dünyadaki hukuki sınırların kesin hatlarla belirlenmesinde son derece kilit bir rol oynamaktadır. Mahkemeler, çoğu olayda özel hayatın korunması hakkını, ifade özgürlüğü ve diğer toplumsal menfaatlerle titizlikle dengelemek mecburiyetinde kalmaktadır. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi başta olmak üzere çeşitli ulusal düzeydeki mahkemeler, dijital mecrada küçüklerin güvenliğinin sağlanmasına ilişkin devletin pozitif yükümlülüklerine vurgu yapan oldukça kritik emsal kararlar üretmiştir. Mukayeseli hukukun, teknolojinin getirdiği bu yeni ve karmaşık uyuşmazlıkları uygulamada nasıl çözüme kavuşturduğunu açıkça gösteren bazı temel yargı kararları ve hukuki yaklaşımlar şunlardır:

• K. U. V. Finlandiya (AİHM): On iki yaşındaki bir çocuğun kişisel verilerinin rızası dışında çevrimiçi bir platformda paylaşılması neticesinde görülen davada mahkeme, failin kimliğinin gizli tutulmasını hukuka aykırı bulmuş ve devletin koruma yükümlülüğünü yerine getirmeyerek çocuğun özel hayatına saygı hakkı ihlaline yol açtığına karar vermiştir.
• Balderas v. Google (ABD): Bir teknoloji şirketinin çeşitli eğitim programları aracılığıyla öğrencilerin verilerini toplayarak federal veri koruma kurallarını ihlal ettiği iddiasıyla açılan davada federal mahkeme, şirketin ebeveyn rızası onayı için okulları aracı kurum kılmasının yasal düzenlemelere aykırı olmadığına hükmederek davayı reddetmiştir.
• Murray v. Big Pictures (İngiltere): Tanınmış bir yazarın küçük çocuğunun kamusal alanda izinsiz şekilde çekilen fotoğraflarının yayımlanması üzerine açılan davada mahkeme, çocukların ebeveynlerinin şöhretinden tamamen bağımsız bir makul mahremiyet beklentisi ve özel hayata saygı hakkı bulunduğunu emsal bir kararla kabul etmiştir.