Makale

Çalışma hayatında giderek artan ve ciddi bir hukuki uyuşmazlık kaynağı olan mobbing, aniden ortaya çıkan bir eylemden ziyade, zamanla şiddetini artıran sistematik bir psikolojik terör sürecidir. İş hukuku davalarında sıklıkla karşılaştığımız bu durum, sadece bir işçi-işveren uyuşmazlığı değil, aynı zamanda karmaşık psikolojik profillerin çatıştığı yıkıcı bir eylemler bütünüdür. Hedef alınan kişinin kasıtlı ve planlı bir şekilde iş ortamından dışlanması amacıyla yürütülen bu süreç, tarafların kişilik özelliklerinden beslenerek büyür. Bir mobbing vakasının hukuki olarak değerlendirilebilmesi ve ispatlanabilmesi için, eylemin başlangıcından mağdurun işten ayrılmasına kadar geçen sürecin aşamalarının ve bu süreçte rol alan karakterlerin psikolojik dinamiklerinin doğru analiz edilmesi şarttır. Aksi takdirde, mağdurun yaşadığı maddi ve manevi hasar mahkemeler nezdinde tam olarak anlaşılamaz ve adaletin tecellisi zorlaşır.

Mobbingin Gelişim Aşamaları ve Sistematik Süreç

İşyerindeki psikolojik taciz eylemleri, literatürde ve incelemelerde genellikle beş temel aşamada gerçekleşen bir silsile olarak kabul edilir. İlk aşama, sıradan gibi görünen bir anlaşmazlık veya çatışma ile başlar. Bu gerilim, çözüme kavuşturulmadığında ikinci aşama olan agresif davranışlar aşamasına geçer ve mağdur sistematik olarak izole edilmeye, iletişim kanalları kapatılmaya başlanır. Üçüncü aşamada yönetimin sürece katılması söz konusudur; yöneticiler ya zorbayı destekler ya da durumu yanlış değerlendirerek mağduru haksız bulur. Dördüncü aşama, mağdurun zor veya akıl hastası olarak damgalandığı yanlış tanımlama aşamasıdır. Sürecin son noktası ise mağdurun istifaya zorlandığı veya işine son verildiği aşamadır. Uyuşmazlıklarda, eylemlerin bu sistematik ve uzun süreli yapısı, davacının haklılığını kanıtlamada en kritik unsurlardan biridir.

Sürecin Aktörleri ve Psikolojik Profiller

Mobbing eylemlerinin merkezinde üç temel aktör grubu bulunur: mağdurlar, uygulayıcılar ve izleyiciler. Uygulayıcılar genellikle kendi eksikliklerini telafi etmek isteyen, aşırı kontrolcü, güce aç, kıskanç ve narsist veya iki yüzlü gibi toksik kişilik özelliklerine sahip bireylerdir. Kendi iç çatışmalarını çalışma arkadaşlarına yansıtarak onlara zarar vermekten çekinmezler. Öte yandan mağdurlar, sanılanın aksine zayıf karakterli değil; genellikle yüksek duygusal zekaya sahip, başarılı, dürüst, işyerinde yeni veya mevcut düzenden farklı olan vizyoner kişilerdir. Zorbalar, bu başarıyı kendi pozisyonları için bir tehdit olarak algılar. Sürecin sessiz tanıkları olan izleyiciler ise durumdan menfaat sağlayan yardakçılar, tarafsız görünmeye çalışan iki yüzlüler veya olaylara karışmaktan korkan pasif bireyler olarak gruplandırılabilir. Bu aktörlerin davranış kalıpları, tanık beyanlarının değerlendirilmesinde ve durumun tespitinde belirleyici bir etkiye sahiptir.

Mobbingin Yol Açtığı Yıkıcı Hasarlar

Psikolojik taciz sürecinin yarattığı tahribat, mağduriyet taleplerinin temel dayanağını oluşturan çok boyutlu bir hasar tablosudur. Bu süreçte meydana gelen hasarlar temel olarak üç gruba ayrılmaktadır:

• Bireysel Hasarlar: Mağdurlarda ağır depresyon, travma sonrası stres bozukluğu, anksiyete, uyku bozuklukları, mide-bağırsak sorunları ve bağışıklık sistemi zayıflığı gibi ciddi psikolojik ve psikosomatik hastalıklar görülür. Durum intihar girişimlerine kadar varabilir.
• Örgütsel Hasarlar: İşyerinde verimlilik düşer, çatışmalar artar ve kurum imajı zedelenir. Nitelikli ve tecrübeli çalışanların kaybı, işletme için telafisi zor bir ekonomik maliyet ve itibar kaybı yaratır.
• Sosyal ve Ailevi Hasarlar: Mağdurun yaşadığı ağır stres, aile içi ilişkilere yansır. Anne-baba ve çocuk ilişkileri bozulur, toplumsal huzursuzluğa zemin hazırlayan yıkıcı sosyal etkiler ortaya çıkar.