İşyerinde Psikolojik Tacizin Nedenleri ve Etkileri

Modern çalışma yaşamının en büyük sorunlarından biri olan mobbing, bir işyerinde çalışanlara veya işverenlere yönelik olarak sistematik şekilde uygulanan, bireyin onurunu zedeleyen ve onu pasifize etmeyi amaçlayan etik dışı eylemler bütünüdür. Bir zorunluluk olmamasına rağmen genellikle hiyerarşik yapıların ardına gizlenerek ortaya çıkan bu psikolojik taciz süreci, iş ilişkilerinde taraflar arasında telafisi güç zararlar doğurmaktadır. Bir iş hukuku uyuşmazlığı olmasının ötesinde, çalışma barışını temelden sarsan mobbing eylemleri; yalnızca mağdurun değil, aynı zamanda işletmenin ve nihayetinde toplumun sağlığını tehdit eden bir psikososyal olgu olarak karşımıza çıkmaktadır. Kurumların rekabetçi doğası, yetersiz liderlik anlayışı ve kişisel hırslar gibi pek çok dinamik bu süreci beslerken, sonuçları itibarıyla maddi ve manevi kayıplar kaçınılmaz hale gelmektedir. Bu bağlamda, iş yerindeki huzuru bozan ve adaletsiz bir çalışma ortamı yaratan psikolojik şiddetin arka planındaki nedenleri doğru analiz etmek ve yarattığı yıkıcı etkileri saptamak, sağlıklı bir çalışma ortamı inşa edebilmek adına büyük önem taşımaktadır.

İşyerinde Mobbingin Temel Nedenleri

Mobbingin ortaya çıkışında birçok karmaşık dinamik rol oynamakta olup, bu nedenler temel olarak kurumsal yapıdan ve bireylerin kişilik özelliklerinden kaynaklanmaktadır. İşyerlerindeki kötü yönetim anlayışı, yetersiz ve sağlıksız iletişim ağları, belirsiz görev tanımları ve aşırı baskıcı disiplin uygulamaları mobbinge uygun bir zemin hazırlamaktadır. Özellikle hiyerarşik ve otoriter örgüt yapıları, yöneticilerin veya aynı statüdeki çalışanların sahip oldukları gücü kötüye kullanmalarına olanak tanımaktadır. Örgütlerin küçülme politikaları, artan rekabet ortamı ve personelin terfi olanaklarının kısıtlı olması gibi dışsal faktörler de iş ortamındaki stresi artırarak çalışanları birbirine karşı kışkırtabilmektedir. Bazı durumlarda ise işletmeler, kıdemli ve maliyetli işçileri tazminatsız şekilde işten uzaklaştırmak veya kendi yönetim hedeflerine uyum sağlayamayan çalışanları tasfiye etmek amacıyla mobbingi bir örgütsel politika olarak bizzat ve kasıtlı bir biçimde uygulayabilmektedir.

Fail ve Mağdurun Kişisel Özellikleri

Kurumsal faktörlerin yanı sıra, psikolojik tacizi uygulayan failin ve hedef alınan mağdurun kişisel faktörleri de sürecin tetikleyicisi olabilmektedir. Mobbing failleri genellikle kendi yetersizliklerini ve eksikliklerini örtbas etmek isteyen, narsist, aşırı kontrolcü ve bencil kişilik özelliklerine sahip bireylerden oluşmaktadır. Bu kişiler, başkalarının başarılarını kıskanarak, kendi konumlarını korumak adına çevrelerindekilere düşmanca tavırlar sergilerler. Öte yandan mobbing mağdurları genellikle işine bağlı, dürüst, duygusal zekâsı ve özgüveni yüksek bireylerdir. İş yaşamında sergiledikleri üstün performans, yenilikçi fikirler veya dürüst tutumlar, amirleri veya çalışma arkadaşları tarafından bir tehdit olarak algılanabilmektedir. Ayrıca, işyerindeki çoğunluktan farklı bir özelliğe sahip olmak, örneğin cinsiyet, medeni durum veya farklı bir inanca mensupiyet de kişinin ötekileştirilerek psikolojik saldırılara hedef olmasına neden olabilmektedir.

Mobbingin Yıkıcı Etkileri ve Sonuçları

Mobbing, hedef seçilen çalışanın doğrudan güvenirliğine, mesleki yeterliliğine ve en önemlisi ruhsal ve fiziksel sağlığına kasteden bir saldırıdır. Sistematik tacize uğrayan mağdurda zamanla şiddetli stres bozuklukları, anksiyete, depresyon ve tükenmişlik sendromu gibi psikolojik rahatsızlıkların yanı sıra uyku problemleri, mide ve bağırsak hastalıkları, yüksek tansiyon ve hatta kalp krizine varan fizyolojik sorunlar baş göstermektedir. Şiddetin sürekli artması mağduru çaresizliğe iterek intihar düşüncelerine dahi sürükleyebilmektedir. Birey üzerinde yarattığı bu yıkım, çalışanın mesleki kimliğini kaybetmesine ve işyerinden tamamen kopmasına yol açar. Ayrıca, iş hayatındaki bu baskı ortamı kişinin özel hayatına ve aile ilişkilerine de yansımakta; eş ve çocuklarla olan bağları zedeleyerek mağduru büyük bir sosyal izolasyonun ve ekonomik kayıpların içine hapsetmektedir.

Kurumlar ve Toplum Üzerindeki Sosyo-Ekonomik Boyut

Psikolojik taciz eylemleri yalnızca bireye değil, eylemin gerçekleştiği işletmelere ve makro düzeyde ülke ekonomisine de telafisi zor zararlar vermektedir. Mobbingin yaşandığı kurumlarda çalışma barışı bozulur, ekip çalışması ruhu zedelenir ve örgüt kültürü ciddi anlamda tahrip olur. Mağdurların işe devamsızlıklarının artması, istifa etmeleri veya işten çıkarılmaları sonucunda kurumlar büyük bir nitelikli insan kaynağı kaybı yaşarlar. Yeni personelin işe alınması ve eğitilmesi gibi süreçler ek maliyetler yaratırken, bozulan örgütsel imaj, kurumun sektördeki rekabet gücünü zayıflatır. Aşağıdaki tabloda mobbingin farklı zeminlerde yarattığı temel sorunlar özetlenmektedir:

Üstelik sürekli artan hukuki uyuşmazlıklar ve kurumların ödemek zorunda kaldığı tazminatlar doğrudan ekonomik maliyet oluşturur. Toplumsal açıdan bakıldığında ise işsizliğin artmasına bağlı olarak doğan vergi kayıpları, mağdurların artan sağlık ve tedavi masrafları ile erken emeklilik talepleri, sosyal güvenlik sistemine ve genel toplumsal refaha ağır bir maliyet yüklemektedir.