Makale

Günümüz iş dünyasında, teknolojik gelişmelerin hız kazanmasıyla birlikte iş ilişkisi sürecinde çalışanların izlenmesi ve gözetlenmesi olağan bir uygulama haline gelmiştir. İşverenler, verimliliği artırmak, iş sağlığı ve güvenliğini temin etmek, işletme kaynaklarının korunmasını sağlamak ve hukuki yükümlülüklerini yerine getirmek amacıyla çeşitli elektronik sistemler ve yapay zeka teknolojileri kullanmaktadır. Ancak bu durum, çalışanın özel hayata saygı hakkı ve kişisel verilerin korunması bağlamında ciddi hukuki riskleri beraberinde getirmektedir. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi kararlarında ve Kişisel Verileri Koruma Kurulu uygulamalarında sıklıkla vurgulandığı üzere, işverenin yönetim yetkisi sınırsız değildir. İş ilişkisinin devamı sırasında elde edilen çalışan verileri, mutlak surette ölçülülük, şeffaflık ve meşru amaç ilkeleriyle sınırlandırılmalıdır. Aksi halde, sınırları aşan denetim mekanizmaları ve önyargı barındıran algoritmik uygulamalar, işverenler açısından idari yaptırımlara ve tazminat davalarına zemin hazırlayabilir.

İşyerinde İzleme ve Gözetleme Faaliyetlerinin Hukuki Sınırları

İşveren tarafından uygulanan izleme faaliyetleri; kamera sistemleri, araç takip cihazları (GPS), kurumsal e-posta denetimi ve internet kullanımının izlenmesi gibi geniş bir yelpazeyi kapsar. Bu süreçte temel alınan hukuki norm, Türk Borçlar Kanunu'nun 419. maddesinde yer alan işçinin işe yatkınlığı veya sözleşmenin ifası için zorunlu olma şartıdır. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'nin yerleşik içtihatlarına göre, çalışanın izlenebilmesi için öncelikle işverenin meşru bir menfaati bulunmalı ve aynı amaca ulaşabilecek daha az müdahaleci yöntemler tercih edilmelidir. Örneğin, çalışanın kurumsal e-posta yazışmalarının denetlenmesi durumunda, çalışana önceden açık ve anlaşılır bir bilgilendirme yapılması, işçinin makul mahremiyet beklentisinin korunması adına zorunludur. İşverenin bu yükümlülüğe aykırı olarak gerçekleştirdiği gizli denetimler, özel hayatın ihlali olarak kabul edilmektedir.

Konum Takibi ve İletişim Araçlarının Denetimi

Özellikle mesai saatleri içerisinde veya işyeri dışında görev yapan personelin araç takip sistemleri ile izlenmesi, yalnızca güvenlik veya işin organizasyonu gibi belirli ve meşru amaçlarla sınırlandırılmalıdır. Konum verilerinin mesai saatleri dışında da kaydedilmesi, çalışanın seyahat özgürlüğüne ve özel hayatına ağır bir müdahale oluşturur. Diğer taraftan, çalışana tahsis edilen bilgisayar ve iletişim cihazlarının izlenmesi sürecinde de işverenin kuralları önceden belirlemesi gerekmektedir. İşveren, hazırlayacağı kurum içi politikalarla, internetin özel amaçlı kullanımının sınırlarını çizmeli ve olası izleme yöntemlerini çalışanlarına bildirmelidir. Anayasa Mahkemesi kararlarında da vurgulandığı üzere, çalışanın haberi olmaksızın yapılan elektronik izlemelerden elde edilen verilerin disiplin cezası veya fesih gerekçesi yapılması hukuka aykırıdır.

İş İlişkisinde Yapay Zeka Sistemlerinin Kullanımı

Teknolojinin ilerlemesiyle birlikte yapay zeka sistemleri, performans değerlendirmesinden terfi kararlarına kadar birçok insan kaynakları sürecine entegre olmuştur. Yüz tanıma, duygu analizi ve algoritmik yönetim gibi sistemler, işverenlere hızlı veri analizi sağlasa da, çalışanların kişilik hakları ve mahremiyeti açısından ciddi tehditler oluşturur. İş ilişkisinde, çalışanların verileri makine öğrenimi modelleri tarafından işlenirken şeffaflık ve hesap verebilirlik ilkeleri ön planda tutulmalıdır. Nitekim Avrupa Birliği Yapay Zeka Yasası kapsamında da istihdam amaçlı yapay zeka kullanımı yüksek riskli yapay zeka sistemleri arasında sınıflandırılmıştır. İşverenler, kullandıkları algoritmaların önyargı içermediğinden ve ayrımcılık yasağını ihlal etmediğinden emin olmakla yükümlüdür. İşlem süreçlerinin çalışana açıklanabilir olması, hukuka uygun veri işleme pratiğinin en önemli unsurudur.

Algoritmik Karar Alma ve Otomatik Profilleme

İş süreçlerinde kullanılan yapay zeka araçları, çalışanların performanslarını, yetkinliklerini ve hatta gelecekteki davranışlarını tahmin etmek amacıyla otomatik profilleme yapabilmektedir. Ancak, çalışanın iş sözleşmesini veya çalışma koşullarını doğrudan etkileyen kararların, yalnızca otomatik sistemlere bırakılmaması, nihai değerlendirmede mutlaka insan müdahalesinin bulunması gerekir. Algoritmik izleme süreçlerinde hukuki uyumun sağlanması için dikkat edilmesi gereken temel adımlar şunlardır:

• Sistem kullanılmadan önce kapsamlı bir veri koruma etki değerlendirmesi yapılmalıdır.
• Yapay zeka aracılığıyla elde edilen özel nitelikli veriler için kanuni istisnalar yoksa açık rıza alınmalıdır.
• Çalışanlar, sistemin mantığı ve değerlendirme kriterleri hakkında aydınlatma metinleri aracılığıyla detaylıca bilgilendirilmelidir.
• Alınan kararlara karşı çalışanın itiraz etme ve açıklama talep etme hakkı güvence altına alınmalıdır.