Dijital Ayak İzi ve Çocuğun Unutulma Hakkı

Günümüzde medyanın ve reklamcılık sektörünün hızla dijitalleşmesi, hukuki anlamda yepyeni tartışmaları da beraberinde getirmektedir. Özellikle çocuk oyuncuların reklam filmlerinde yer almasıyla başlayan süreçte, çocuklara ait kişisel verilerin dijital platformlara yüklenmesi kalıcı bir dijital ayak izi yaratmaktadır. Hukuki perspektiften bakıldığında, dijital ortama bir kez yüklenen verilerin kalıcı hale gelmesi, çocuğun gelecekteki yaşamı üzerinde öngörülemeyen sonuçlar doğurma potansiyeline sahiptir. Henüz hukuki işlem ehliyetine ve karar verme yetisine tam olarak sahip olmayan çocukların, ebeveynleri veya ajanslar aracılığıyla kamuya açık medya ortamına sunulması, ileride kişilik haklarının ihlali tehlikesini ortaya çıkarmaktadır. Hukuk sistemimiz ve evrensel hukuk ilkeleri, rızası dışında verileri işlenen veya sonradan bu rızayı geri çekmek isteyen bireylere unutulma hakkı tanımaktadır. Bu makalede, bir KVKK ve bilişim hukuku uzmanı perspektifiyle, çocukların dijital geçmişlerinin hukuki niteliği ve bu verilerin silinmesini talep etme hakları güncel mevzuat ışığında değerlendirilecektir.

Dijital Ayak İzinin Kalıcılığı ve Hukuki Boyutu

Medya içeriklerinde, özellikle reklam projelerinde oyuncu olarak yer alan çocuklara ait verilerin dijital mecralarda yayınlanması, çocuğun özgür iradesi dışında oluşan bir dijital ayak izi meydana getirmektedir. Medya ortamında hiçbir zaman tamamen kaybolmayacak olan bu veriler, ilerleyen yaşlarda çocuğun kendi bedensel sınırlarını ve özel yaşamını yeniden değerlendirdiği dönemlerde rahatsızlık duymasına sebep olabilmektedir. Doğru karar verme bilişsel düzeyine erişene kadar çocukların dijital ayak izine yönelik tasarrufların özenle yapılması gerekmekte, internetin yarattığı kalıcılık daima göz önünde bulundurulmalıdır. Çocuğun geçerli rızası bizzat alınmadan reklam ve benzeri medya araçları ile dijital mecralara aktarılan kimlik veya özel yaşam verileri, aslında kişilik haklarına doğrudan bir müdahale anlamı taşımaktadır. Zira dijital izlerin sonsuza dek kalıcı olması riski, çocuğun geleceğini özgürce inşa etmesini hukuken zorlaştırmaktadır. Bu noktada hukuki düzenlemeler, her zaman çocuğun yüksek yararını temel alarak, bireyin yetişkinlikte geçmiş dijital yüklerinden kurtulmasına olanak sağlayan hukuki yolları ve yasal zemini açık tutmaktadır.

Çocuğun Unutulma Hakkı ve Mevzuattaki Dayanakları

Unutulma hakkı, bireyin geçmişte dijital ortama aktarılmış olan kişisel verilerinin, zamanın geçmesiyle birlikte artık erişilebilir olmamasını talep etme hakkı olarak tanımlanmaktadır. Reklamların oyuncu çocukları ticari çıkarlara alet etmesi ve unutulma hakkını elinden alması, açık bir çocuk hakları ihlalidir. Ancak mevcut hukuki zeminimiz, bu ihlalin önüne geçmek için güçlü koruma kalkanları barındırmaktadır. Ülkemizdeki yasal mevzuat değerlendirildiğinde; Türk Medeni Kanunu, Türk Borçlar Kanunu ve Kişisel Verilerin Korunması Kanunu bir arada incelendiğinde çocukların yasal olarak bu haklarının güçlü bir şekilde korunduğu görülmektedir. Bu kanunlar çerçevesinde, çocukların kişilik haklarının ihlal edilmesi durumunda, geçmişte yapılmış ihlaller için dahi geçmişe dönük hukuki talepler öne sürülebilmektedir. Kişisel verilerin korunması mevzuatı, verilerin yasal şartlar ortadan kalktığında imha edilmesini öngörmektedir. Dolayısıyla, çocuğun büyüdüğünde bu içeriklerin varlığından rahatsız olması durumunda verilerin silinmesini talep etme hakkı yasal olarak her zaman saklı tutulmaktadır.

Emsal Kararlar ve Çocuğun Hukuki Talepleri

Dünya genelindeki hukuki uygulamalar ve mahkeme içtihatları incelendiğinde, çocukların dijital dünyadaki varlıklarına dair nihai kararların bizzat kendi iradelerine bırakılması gerektiği yönünde güçlü emsal kararlar mevcuttur. Özellikle uluslararası alanda çocukların, ebeveynleri tarafından paylaşılan içeriklerin kaldırılması için açtıkları davalar bu konunun ciddiyetini kanıtlamaktadır. Hukuk dünyasında sıkça karşılaşılan bu duruma dair temel gelişmeler şu şekilde sıralanabilir:

• 2016 yılında İngiltere'de bir çocuk, kendi rızası dışında paylaşılan çocukluk içeriklerinin silinmesi amacıyla ailesine karşı açtığı davayı kazanmıştır.
• 2018 yılında İtalya'da benzer bir davada çocuğun talebi mahkemece haklı bulunmuş ve ebeveynlerin söz konusu içerikleri silmesine hükmedilmiştir.
• İlgili emsal kararlarda, çocukların belirli bir yaşa gelmeden kendi görüntülerinin dijital ortamlarda yayınlanmasına hukuken geçerli bir rıza gösteremeyecekleri açıkça ifade edilmiştir.

KVKK Çerçevesinde Maddi ve Manevi Tazminat Hakları

Çocukluk döneminde medya aracılığıyla dijital izi oluşan bireylerin hukuki hakları sadece verilerin silinmesi eylemiyle sınırlı kalmamaktadır. Kişisel Verilerin Korunması Kanunu ve genel hukuk kuralları bağlamında, bireylerin kendi iradeleri dışında yayılan, unutulma hakkını zedeleyen ve kişilik haklarına zarar veren dijital içerikler nedeniyle tazminat talep etme hakları bulunmaktadır. Türk Medeni Kanunu ve Türk Borçlar Kanunu uyarınca, hukuka aykırı şekilde işlenen veya silinmesi reddedilen kişisel veriler sebebiyle uğranılan zararların giderilmesi yasal ve anayasal bir haktır. Birey, çocukluk dönemindeki bir reklam veya paylaşımdan dolayı yetişkinliğinde itibarının zedelendiğini veya psikolojik zarar gördüğünü kanıtlarsa, ilgili kişi veya kurumlara karşı geçmişe dönük olarak maddi ve manevi tazminat davası açma hakkını haizdir. Bu durum, veri sorumlusu olarak kabul edilen medya üreticileri, reklam ajansları ve hatta ebeveynlere hukuki anlamda ciddi yasal yükümlülükler getirmektedir.