Makale

Bilişim teknolojilerinin gelişimi ve internet kullanımının yaygınlaşması, sanal ortamda gerçekleştirilen faaliyetlerin hukuki bir zemine oturtulmasını zorunlu kılmıştır. Bu bağlamda, Türk bilişim hukukunun temel yapı taşlarından biri olan 5651 sayılı İnternet Ortamında Yapılan Yayınların Düzenlenmesi ve Bu Yayınlar Yoluyla İşlenen Suçlarla Mücadele Edilmesi Hakkında Kanun, internet aktörlerinin hak, yükümlülük ve sorumluluklarını belirlemektedir. Bu kanun; içerik sağlayıcı, yer sağlayıcı, erişim sağlayıcı ve toplu kullanım sağlayıcı olmak üzere internet süjelerini dört ana kategoride sınıflandırmıştır. Hukuk uygulamaları açısından bu süjelerin sorumluluk sınırlarının doğru tespit edilmesi, hem suçla mücadele hem de ifade özgürlüğü ile bilgiye erişim hakkı arasındaki hassas dengenin korunması adına kritik öneme sahiptir. Özellikle sağlayıcıların kendi ürettikleri veya sadece aracılık ettikleri içeriklerden doğan sorumlulukları, kanunun getirdiği uyar-kaldır mekanizması ve erişimin engellenmesi tedbirleri ekseninde şekillenmektedir. Bir bilişim hukuku uzmanı perspektifiyle, bu aktörlerin hukuki ve cezai sorumluluklarına dair sınırları netleştirmek, ortaya çıkabilecek uyuşmazlıkların çözümünde rehber niteliği taşıyacaktır.

İçerik Sağlayıcının Hukuki ve Cezai Sorumluluğu

İçerik sağlayıcı, 5651 sayılı Kanun uyarınca internet ortamı üzerinden kullanıcılara sunulan her türlü bilgi veya veriyi üreten, değiştiren ve sağlayan gerçek veya tüzel kişidir. Kanunun 4. maddesi gereğince, içerik sağlayıcı internet ortamında kullanıma sunduğu her türlü içerikten bizzat sorumludur. Bu sorumluluk, kendi ürettiği veya değiştirdiği içerikler bakımından kusura dayalı haksız fiil sorumluluğu ve duruma göre cezai yaptırımları beraberinde getirir. Kural olarak, içerik sağlayıcının başkasına ait bağlantı sağladığı (link verdiği) içerikten sorumlu tutulması beklenemez. Ancak, sunuş biçiminden bağlantı sağladığı içeriği benimsediği ve kullanıcının bu içeriğe ulaşmasını amaçladığı açıkça belli ise genel hükümlere göre sorumlu olacaktır. Bu durumda, hukuka aykırı içeriği üreten asıl fail ile birlikte müteselsil sorumluluk gündeme gelir. Ayrıca, ticari veya ekonomik amaçlı içerik sağlayıcıların tanıtıcı bilgilerini güncel olarak bulundurma ve yetkili mercilerce talep edilen bilgileri teslim etme yükümlülükleri de bulunmaktadır.

Yer Sağlayıcının Yükümlülükleri ve Sorumluluk Sınırları

Yer sağlayıcı, hizmet ve içerikleri barındıran sistemleri sağlayan, örneğin web sitelerine sunucu hizmeti veren aktörlerdir. Kanunun 5. maddesi uyarınca, yer sağlayıcının kural olarak yer sağladığı içeriği kontrol etmek veya hukuka aykırı bir faaliyetin söz konusu olup olmadığını araştırmak gibi bir genel denetim yükümlülüğü bulunmamaktadır. Dolayısıyla, barındırdığı milyonlarca veriyi anlık olarak denetlemesinin teknik imkansızlığı gözetilerek, başkasına ait hukuka aykırı içerikten dolayı doğrudan sorumlu tutulamaz. Ancak bu sorumsuzluk mutlak değildir. Yer sağlayıcı, hukuka aykırı içerikten usulüne uygun şekilde haberdar edilmesi halinde, söz konusu içeriği yayından çıkarmakla yükümlüdür. Kendisine yöneltilen ihtara veya mahkeme kararına rağmen içeriği yayından kaldırmayan yer sağlayıcısı, bu andan itibaren doğacak zararlardan içerik sağlayıcı ile birlikte müştereken ve müteselsilen sorumlu hale gelir.

Yer Sağlayıcının Bilgi Saklama Yükümlülüğü

Sorumluluk rejiminin yanı sıra, yer sağlayıcıların idari ve adli süreçlerde işbirliği yapma mecburiyeti bulunmaktadır. Bu kapsamda, yer sağlayıcılar sundukları hizmetlere ilişkin trafik bilgilerini bir yıldan az ve iki yıldan fazla olmamak üzere saklamakla ve bu bilgilerin doğruluğunu, bütünlüğünü ve gizliliğini temin etmekle yükümlü kılınmışlardır. Bu trafik verilerini saklama yükümlülüğünün ihlali, idari para cezası yaptırımına tabidir. Ayrıca, faaliyete son verecekleri zaman bunu önceden ilgili kurumlara bildirmek ve kullanıcılara duyurmak zorundadırlar. Bilişim suçlarının faillerine ulaşılmasında yer sağlayıcıların tuttukları bu log kayıtları hayati bir öneme sahip olduğundan, yükümlülüklerin titizlikle yerine getirilmesi yasal bir zorunluluktur.

Erişim Sağlayıcı ve Toplu Kullanım Sağlayıcıların Sorumluluğu

Erişim sağlayıcı, kullanıcıların internet ortamına erişim olanağını sağlayan telekomünikasyon ve internet servis şirketleridir. Kanun, erişim sağlayıcıları da içerik denetimi yapma yükümlülüğünden muaf tutmuştur. Ancak erişim sağlayıcı, mahkemeler veya yetkili idari merciler tarafından verilen erişimin engellenmesi kararlarını derhal yerine getirmekle görevlidir. Kararın gereğini yasal süreler içinde ifa etmeyen erişim sağlayıcıların sorumlu yöneticileri hakkında cezai yaptırımlar ile ağır idari para cezaları öngörülmüştür. Ayrıca erişim sağlayıcılar, zorunlu olarak Erişim Sağlayıcıları Birliği'ne üye olmak zorundadır; aksi takdirde faaliyet göstermeleri engellenir. Diğer bir aktör olan toplu kullanım sağlayıcılar ise, kişilere belirli bir mekanda internet erişimi sunan yerlerdir. Bunların da suç oluşturan içeriklere erişimi önleyici tedbirleri alma ve iç IP dağıtım loglarını elektronik ortamda kaydetme yükümlülüğü bulunmaktadır.

Sağlayıcı Türlerine Göre Temel Yükümlülükler Özeti

İnternet süjelerinin hukuki durumlarının daha net anlaşılabilmesi adına, bilişim hukuku uygulamaları çerçevesinde öngörülen sorumluluk rejimlerini şu şekilde özetlemek mümkündür:

• İçerik Sağlayıcı: İnternet ortamında kullanıma sunduğu, bizzat ürettiği veya değiştirdiği her türlü içerikten doğrudan sorumludur. Başkasına ait içeriği ise açıkça benimseyerek sunmadıkça sorumlu tutulamaz.
• Yer Sağlayıcı: Sistemlerinde barındırdığı içeriği genel bir denetimden geçirmekle yükümlü değildir; ancak uyar-kaldır mekanizması veya idari/adli makamların kararları doğrultusunda, hukuka aykırılığı tespit edilen içeriği sistemden çıkartmak zorundadır.
• Erişim Sağlayıcı: Kullanıcı ile internet ağı arasındaki bağlantıyı kurar. İçerik denetimi yapmaz, trafik bilgilerini kanuni sürelerce saklar ve yetkili makamlarca verilen erişimin engellenmesi kararlarını teknik düzeyde uygular.
• Toplu Kullanım Sağlayıcı: İşletmesinde internet kullanım hizmeti sunan yerler olup, suç oluşturan içeriklere erişimi önleyici filtreleme tedbirlerini almak ve iç ağ IP dağıtım kayıtlarını güvenli şekilde muhafaza etmekle görevlidir.