Anayasa Mahkemesi Bayram ve Bekir Demirci Kararı 2021/36284 B.

Bu karar, vatandaşların bir şirkete yatırdıkları paranın iadesi için yasal yollara başvurmasının ardından, devam eden yargılama sürecinde yürürlüğe giren yeni bir kanuni düzenleme ile alacaklarını tahsil etme imkânlarının ortadan kaldırılmasının Anayasa'ya aykırı olduğunu açıkça ortaya koymaktadır. Anayasa Mahkemesi, yargılama sırasında yapılan yasa değişiklikleriyle bireylerin mahkemeye erişim ve hak arama yollarının fiilen işlevsiz bırakılmasını, mülkiyet hakkı ile bağlantılı olarak etkili başvuru hakkının ağır bir ihlali olarak nitelendirmiştir. Ayrıca, başvuru sürecinde vefat eden ve mirasçıları tarafından yasal süresi içinde takibi sağlanmayan başvuruların usulen düşme kararıyla sonuçlanacağı kuralı teyit edilmiştir.

Verilen bu karar, benzer hukuki uyuşmazlıklarda, özellikle yatırımcıların alacaklarının tahsili amacıyla şirketlere karşı yürüttükleri davalarda, sonradan çıkarılan yasaların derdest davaları etkileyecek biçimde hak arama hürriyetini kısıtlayamayacağına dair güçlü bir emsal teşkil etmektedir. Yasama organının yaptığı düzenlemelerin, kişilerin meşru alacaklarına ulaşmasını imkânsız kılacak boyuta ulaşması engellenmiş, hukuk devleti ve hukuki güvenlik ilkeleri bir kez daha pekiştirilmiştir. Uygulamada alt derece mahkemeleri, benzer yasal kısıtlamaların uygulandığı tüm dosyalarda Anayasa Mahkemesinin bu ihlal kararını ve yeniden yargılama talimatını gözetmek zorundadır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucular Bayram Demirci ve Bekir Demirci, geçmişte bir şirkete yatırdıkları paranın kendilerine iade edilmesi talebiyle şirket aleyhine alacak davası açmışlardır. Mahkeme önünde yargılama süreci olağan seyrinde devam ederken, yasama organı tarafından uyuşmazlığı doğrudan etkileyen yeni bir kanuni düzenleme yapılmıştır. Yürürlüğe giren bu yasa değişikliği, başvurucuların açtıkları dava sonucunda haklı bulunsalar dahi alacaklarını söz konusu şirketten tahsil etme imkânlarını hukuken ve fiilen ortadan kaldırmıştır.

Bunun üzerine başvurucular, paralarını geri almak için devletin adalet mekanizmalarına başvurmalarına rağmen sonradan çıkarılan bir kanunla hak arama yollarının sonuçsuz bırakıldığını ve mağdur edildiklerini belirterek Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuşlardır. Başvurucuların temel talebi, mülkiyet ve mahkemeye erişim haklarının ihlal edildiğinin tespit edilmesi ve uğradıkları kayıpların giderilmesi için yeniden yargılama yapılması veya maddi tazminat ödenmesidir.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, uyuşmazlığı değerlendirirken öncelikle usul kurallarını, esasa yönelik incelemesinde ise temel mülkiyet ve hak arama özgürlüğü prensiplerini işletmiştir. Usul hukuku açısından Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 80. maddesi dikkate alınmıştır. Başvuru sürecinde vefat eden bir başvurucu yönünden, mirasçılarının kendilerine usulüne uygun şekilde yapılan tebligata rağmen yasal süre içinde başvuruya devam etme iradelerini bildirmemeleri durumunda, incelemenin sürdürülmesini gerektiren istisnai bir neden yoksa düşme kararı verilmesi esastır.

Esas yönünden yapılan incelemede Mahkeme, bireylerin mülkiyet edinimlerini ve meşru alacaklarını tahsil edebilmeleri için yargı yollarının işlevsel olması gerektiği kuralına dayanmıştır. Bu çerçevede, Anayasa Mahkemesinin yerleşik içtihatlarına (özellikle Turgay Kılıç kararına) atıf yapılmıştır. Bireylerin yargı mercileri önünde hak arama sürecindeyken, yapılan bir kanuni düzenleme ile hukuki mekanizmaları işletme ve alacaklarına kavuşma imkânından mahrum bırakılmaları demokratik hukuk devleti standartlarıyla bağdaşmamaktadır.

Bu bağlamda uyuşmazlık, Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m. 35'te güvence altına alınan mülkiyet hakkı çerçevesinde incelenmiştir. Ancak mülkiyet hakkının yalnızca teoride var olmasının yeterli olmadığı, bu hakkın pratik olarak korunabilmesi için uyuşmazlıkların yargı önüne taşınarak fiilen çözülebilmesi gerektiği vurgulanmıştır. Bu gereklilikten hareketle, bireylerin haklarını etkin bir şekilde korumasını sağlayan Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m. 40'ta düzenlenen etkili başvuru hakkı kararın hukuki temelini oluşturmuştur.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut uyuşmazlıkta başvuru sürecinin iki farklı başvurucu yönünden ayrı ayrı değerlendirilmesi gerektiğine hükmetmiştir. İlk olarak, başvuruculardan Bayram Demirci'nin bireysel başvuru süreci devam ederken 2023 yılında vefat ettiği tespit edilmiştir. Mahkeme, vefat eden başvurucunun mirasçılarına başvuruya devam edip etmeyeceklerini sormak üzere usulüne uygun bir tebligat çıkarmış, ancak mirasçılar kendilerine tanınan yasal süre zarfında Anayasa Mahkemesine herhangi bir bildirimde bulunmamıştır. Başvurunun incelenmesini sürdürmeyi haklı kılan, Anayasa'nın uygulanması veya insan haklarına saygının gerekli kıldığı özel bir durum da bulunmadığından, Bayram Demirci yönünden başvurunun düşmesine karar verilmiştir.

Diğer başvurucu Bekir Demirci yönünden yapılan esasa ilişkin incelemede ise, Mahkeme daha önce benzer nitelikteki olaylar için belirlediği anayasal ilkeleri tatbik etmiştir. Başvurucunun, şirkete yatırdığı paranın iadesini sağlamak amacıyla kanunların öngördüğü uygun hukuki yollara başvurduğu ve dava açtığı sabittir. Ancak yargılama süreci devam ederken yasama organı tarafından yeni bir kanuni düzenleme hayata geçirilmiş ve bu düzenleme, başvurucunun yargı yoluyla hakkını arama ve sonucunda alacağını fiilen tahsil etme imkânını bütünüyle ortadan kaldırmıştır.

Anayasa Mahkemesi, devam eden bir dava sırasında çıkarılan yasalarla kişilerin mevcut hukuki mekanizmaları kullanmalarının engellenmesinin mülkiyet hakkına ağır bir darbe vurduğunu tespit etmiştir. Somut dosyada bu ilkelerden ayrılmayı gerektirecek herhangi bir farklı durum veya istisnai nitelik saptanmamıştır. İhlalin sonuçlarının ortadan kaldırılması ve başvurucunun mağduriyetinin giderilmesi için ilk derece mahkemesinde yeniden yargılama yapılması gerektiği belirlenmiş, yeniden yargılama yolu açıldığı için başvurucunun ayrıca talep ettiği tazminat istemi ise reddedilmiştir.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi, Bekir Demirci yönünden mülkiyet hakkı ile bağlantılı etkili başvuru hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.