Anayasa Mahkemesi Erdal Erfidan Kararı 2021/30838 B.

Bu karar, tıbbi ihmal iddialarına dayalı tam yargı davalarında yargı mercilerinin anayasal düzeydeki pozitif yükümlülüklerini nasıl yerine getirmesi gerektiğini somutlaştırmaktadır. Anayasa Mahkemesi, idarenin hizmet kusurunun sadece hekimin veya hemşirenin doğrudan tıbbi müdahalesinin niteliğiyle sınırlı olmadığını açıkça ortaya koymaktadır. Yüksek Mahkeme, sağlık hizmetinin sunulduğu ortam, altyapı yeterliliği ve organizasyonel eksikliklerin de doğrudan tıbbi ihmal kapsamında değerlendirilmesi gerektiğini vurgulamaktadır. Yargı makamlarının, salt tıbbi uyuşmazlıklara ilişkin standart adli tıp raporlarına dayanarak, davacının "hizmetin kötü organizasyonu" yönündeki esasa etkili iddialarını yanıtsız bırakması hukuki dinlenilme hakkı bağlamında ciddi bir eksiklik olarak nitelendirilmiştir.

Emsal niteliğindeki bu karar, sağlık hizmeti sunumunda hastane kapasitesi, personel yetersizliği veya yatak kapasitesinin aşılması gibi idari organizasyon eksikliklerinin tazminat davalarında başlı başına bir inceleme konusu yapılması zorunluluğunu göstermektedir. Karar, idare mahkemelerine, bilirkişi raporlarında yer alan olağan komplikasyon değerlendirmeleriyle yetinmemeleri gerektiği yönünde güçlü bir mesaj vermektedir.

Uygulamadaki önemi açısından bu içtihat, mahkemelere davacıların organizasyon kusuruna yönelik spesifik iddialarını derinlemesine araştırma yükümlülüğü getirmektedir. Acil servis yoğunluğu gibi idari mazeretlerle uygun olmayan fiziksel koşullarda yapılan tıbbi müdahalelerin yol açtığı zararların tazmini açısından, mağdur hastaların hak arama yollarını güçlendiren ve idarenin kusursuz sorumluluk alanını hassasiyetle denetleyen son derece önemli bir hukuki koruma sağlamaktadır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucu, soğuk algınlığı şikayetiyle başvurduğu devlet hastanesinin acil servisinde kendisine uygulanan kas içi enjeksiyon sonrasında bacağında kalıcı bir his kaybı ve uyuşma yaşamış, akabinde siyatik sinir hasarı tanısı almıştır. Olaya müdahale eden ilgili hemşire, acil servisin o gün çok yoğun olması ve hastayı yatırarak müdahale edecek bir yatak bulunmaması nedeniyle, enjeksiyonu hastayı tekerlekli sandalyeye oturtarak gerçekleştirdiğini beyan etmiştir.

Başvurucu, uygun olmayan fiziki şartlarda ayakta/oturarak yapılan bu hatalı işlem nedeniyle sakat kaldığını, olayda açık bir idari organizasyon kusuru bulunduğunu belirterek Sağlık Bakanlığına karşı maddi ve manevi tazminat talebiyle tam yargı davası açmıştır. Ancak idare mahkemesinin, idarenin organizasyon kusuru iddiasını hiçbir şekilde araştırmadan ve sadece işlemin tıbbi bir komplikasyon olabileceğini belirten adli tıp raporuna dayanarak maddi tazminat talebini reddetmesi üzerine uyuşmazlık Anayasa Mahkemesine taşınmıştır.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi bu uyuşmazlığı değerlendirirken hukuki altyapısını temel olarak Anayasa m.17 kapsamında koruma altına alınan kişinin maddi ve manevi varlığını koruma ve geliştirme hakkı üzerine inşa etmiştir. Bu madde uyarınca devletin, bireylerin maddi ve manevi varlığına yönelik haksız müdahaleleri önleme şeklindeki negatif yükümlülüğünün yanında, özellikle sağlık hizmetleri alanında kişilerin bedensel bütünlüklerini koruyucu tedbirleri alma yönünde aktif bir pozitif yükümlülüğü de bulunmaktadır. Nitekim Anayasa m.56 kapsamında da vurgulandığı üzere devlet, ister kamu isterse özel sağlık kuruluşları eliyle yürütülsün, sağlık hizmetlerini hastaların yaşamları ile maddi ve manevi varlıklarının en üst düzeyde korunmasını sağlayacak nitelikte düzenlemek ve denetlemek zorundadır.

Yerleşik içtihatlara göre, tıbbi müdahaleler neticesinde ortaya çıkan zararların tazmini talebiyle adli veya idari yargıda açılan davalarda yargı mercilerinin Anayasa m.17'nin gerektirdiği derinlikte, hassasiyetle ve özenle bir inceleme yapması kesin bir hukuki şarttır. Bir tıbbi işlemin doğası gereği nadiren de olsa belirli komplikasyon riskleri taşıması, idarenin veya ilgili sağlık personelinin sorumluluğunu peşinen ve tamamen ortadan kaldırmaz. Sağlık personeli, mesleğini yerine getirirken sahip olduğu ağır özen yükümlülüğü kapsamında bu tür risklerin gerçekleşmesini önlemeye yönelik olarak elindeki tüm imkanları kullanmak mecburiyetindedir.

İdare ise kamu hizmetinin işleyişini, fiziki şartları ve personel çalışma dengesini bu riskleri asgariye indirecek şekilde organize etmekle yükümlüdür. Yargı mercileri bu tür tam yargı davalarında sadece adli tıp kurumlarından alınan genel tıbbi değerlendirmeler içeren raporlarla yetinmemelidir. Davanın sonucuna doğrudan etki edebilecek nitelikteki idari organizasyon eksikliği, fiziki altyapı yetersizliği veya personelin görevini tıbbi kurallara uygun fiziksel ortamlarda yapıp yapmadığına dair tüm iddia ve itirazları ilgili, makul ve yeterli bir hukuki gerekçeyle karşılamak zorundadır.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, başvuru dosyasını incelerken ilk derece idare mahkemesinin hükmünü kurarken neredeyse tamamen Adli Tıp Kurumu tarafından düzenlenen bilirkişi raporuna dayandığını tespit etmiştir. İlgili idare mahkemesi, başvurucuya enjekte edilen ilaçların doğası gereği nadiren de olsa sinir hasarı gibi komplikasyonlar yaratabileceğini ve sağlık personelinin uygulamalarının genel tıbbi ilkelere uygun olduğunu belirten adli tıp raporunu nihai karar için yeterli görmüştür. Bu doğrultuda, idareye atfedilebilecek herhangi bir hizmet kusuru bulunmadığı gerekçesiyle başvurucunun maddi tazminat talebi tamamen reddedilmiştir. Manevi tazminat ise yalnızca işlem öncesinde aydınlatılmış onam alınmaması gerekçesiyle kısmen kabul edilmiştir.

Oysa başvurucunun yargılama süreci boyunca dile getirdiği en temel ve esasa doğrudan etki edecek nitelikteki iddiası, enjeksiyon ilacının farmakolojik içeriğinden veya kimyasal komplikasyonundan ziyade, tıbbi müdahalenin yapıldığı fiziksel koşulların uygunsuzluğudur. Başvurucu, acil serviste hasta yatağı bulunmaması sebebiyle bu hassas tıbbi işlemin ayakta veya tekerlekli sandalyede mecburen yapıldığını ve bunun açık bir idari organizasyon kusuru oluşturduğunu ileri sürmüştür. Nitekim olaya bizzat müdahale eden hemşirenin savcılık aşamasında verdiği resmî ifadede, acil servisin o gün çok yoğun olduğu, hastayı yatırarak nizami bir müdahale yapabilecekleri hiçbir sedye veya yatak bulunmadığı, bu mecburi sebeple tekerlekli sandalye getirterek hastayı oturttuğu ve enjeksiyonu tam olarak bu fiziksel şartlar altında gerçekleştirdiği açıkça tutanaklara yansımıştır.

Yüksek Mahkeme, sağlık personelinin adeta itiraf niteliğindeki bu resmî ifadesinin ve başvurucunun ısrarla üzerinde durduğu "hizmetin kötü organizasyonu" iddiasının idari ve yargısal makamlar tarafından hiçbir şekilde derinlemesine araştırılmadığını belirlemiştir. Yargılama sürecinde sadece tıbbi uygulamanın biyolojik sonuçları üzerinde durulmuş, ancak enjeksiyon işleminin yapıldığı ortamın fiziki uygunsuzluğunun ve yatırılmadan yapılan işlemin sinir hasarının oluşumundaki muhtemel tetikleyici etkisi tamamen göz ardı edilmiştir. Yargı mercilerinin, başvurucunun davanın kaderini baştan sona değiştirebilecek bu çok haklı iddialarını makul ve yeterli bir gerekçeyle karşılamadan ret kararı vermesi, devletin makul derecede dikkatli ve özenli inceleme yapma usul yükümlülüğünün açık bir ihlali olarak değerlendirilmiştir.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi İkinci Bölümü, maddi ve manevi varlığın korunması ve geliştirilmesi hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiştir ve ihlalin sonuçlarının ortadan kaldırılması amacıyla yeniden yargılama yapılması yönündeki başvuruyu kabul etmiştir.