Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi Brun ve Lledo - Fransa Kararı 53686/21 B.

Bu karar, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'nin tıbbi ihmal ve yaşam hakkı ihlali iddialarını incelerken devletin maddi ve usuli yükümlülüklerini nasıl ele aldığını açıkça ortaya koyan önemli bir emsaldir. Mahkeme, bir trafik kazası sonrası hastanede tedavi görürken hayatını kaybeden hastanın ölümünde, hastane personelinin tıbbi ihmaline ilişkin herhangi bir maddi ihlal bulmamıştır. Yerel mahkemelerin tıbbi uzman raporlarına dayanarak verdiği kararların yerindeliği vurgulanmış, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'nin ulusal sağlık profesyonellerinin tıbbi değerlendirmelerinin yerine kendi değerlendirmesini koyamayacağı kuralı bir kez daha teyit edilmiştir.

Öte yandan karar, yaşam hakkının usul boyutu açısından oldukça kritik bir etki yaratmaktadır. Hastaneye karşı açılan idari tam yargı davasının yedi yılı aşan bir süre boyunca devam etmesi, devletin tıbbi ihmal iddialarını makul sürede, hızlı ve etkili bir şekilde soruşturma yükümlülüğünün açık bir ihlali olarak görülmüştür. Bu yönüyle karar, benzer davalarda idari ve yargısal süreçlerin nedensiz yere uzamasının tek başına yaşam hakkının usuli güvencelerini ihlal edebileceğini göstermesi bakımından uygulamada büyük öneme sahiptir. Yargı sisteminin mağdurlara hızlı ve yeterli bir yanıt sunamaması, bağımsız bir tazminat nedeni sayılmıştır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucular, yirmi yaşındaki oğullarının geçirdiği ağır bir trafik kazası sonrasında tedavi gördüğü hastanede hayatını kaybetmesi üzerine Fransa devletine karşı Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'ne başvurmuştur. Uyuşmazlığın temel hikayesi, gencin geçirdiği kaza sonrası yürütülen polis soruşturmasının yetersiz yapıldığına ve asıl olarak hastanedeki dört aylık tedavi sürecinde bir dizi tıbbi hatanın yaşandığına dayanmaktadır. Aile, rızaları dışında hastaya riskli botoks enjeksiyonu yapıldığını, yatak yaralarının kötü yönetildiğini, beslenme hataları neticesinde hastanın zayıf düştüğünü ve hastane enfeksiyonu kapıldığını iddia etmiştir. Ayrıca, yaşam destekleyici bazı müdahalelerin hekimler tarafından rızaları dışında kesildiği ve bu durumun ölümü hızlandırdığı öne sürülmüştür. Başvurucular, ulusal mahkemelerde yedi yıldan fazla süren idari tazminat ve ceza davalarından sonuç alamayınca, yaşama hakkı ile özel hayata saygı hakkının ihlal edildiği gerekçesiyle uluslararası yargı yoluna gitmiştir.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, uyuşmazlığı çözerken temel olarak Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi m.2 (Yaşam Hakkı) çerçevesinde değerlendirme yapmıştır. Yaşam hakkı, devlete yalnızca kasten adam öldürmeme şeklindeki negatif yükümlülüğü değil, aynı zamanda egemenliği altındaki kişilerin yaşamlarını korumak için gerekli tüm adımları atma yönündeki pozitif yükümlülüğü de yüklemektedir.

Sağlık hizmetleri alanında bu pozitif yükümlülük, devletin hastaların yaşamını korumaya yönelik etkili bir yasal ve idari çerçeve oluşturmasını gerektirir. Tıbbi ihmal iddialarında, sistemik bir yapısal bozukluk veya istisnai durumlar bulunmadıkça, salt tıbbi bir hatanın varlığı Sözleşme m.2'nin maddi boyutunun ihlali anlamına gelmemektedir. Mahkemenin yerleşik içtihat prensiplerine göre, ulusal mahkemelerin ve tıp uzmanlarının yaptığı klinik değerlendirmelerin yerine uluslararası bir mahkemenin kendi tıbbi değerlendirmesini koyması mümkün değildir.

Ancak Sözleşme m.2'nin usul boyutu, bir hastanın tıbbi müdahale sırasında veya sonrasında şüpheli bir şekilde hayatını kaybetmesi durumunda, devletin bu ölümü aydınlatacak bağımsız, tarafsız ve son derece etkili bir adli veya idari soruşturma yürütmesini şart koşar. Soruşturmanın ve akabindeki yargılamanın makul bir süratle yürütülmesi, hukukun üstünlüğü ve adalete olan güvenin sarsılmaması için temel bir gerekliliktir. Makul ve haklı bir gerekçe olmaksızın yargılamalarda yaşanan uzun gecikmeler, adli sistemin etkisizliğine işaret eder. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, sağlık ve yaşam hakkını yakından ilgilendiren hukuki süreçlerde ulusal yargı mercilerinin hızlı bir biçimde yanıt vermemesi durumunda devletin sorumluluğunun doğacağını ilke olarak kabul etmektedir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, somut olayda başvurucuların iddialarını yaşam hakkının maddi ve usul boyutlarıyla ayrı ayrı incelemiş ve karara bağlamıştır. Maddi boyut açısından yapılan değerlendirmede, Fransa'daki yasal ve idari çerçevenin hastaların yaşamını korumada yetersiz olduğuna veya sistemik bir çöküş yaşandığına dair herhangi bir somut bulguya rastlanmamıştır. Başvurucuların tıbbi ihmal iddiaları, ulusal idari yargı mercilerince atanan bağımsız uzmanların hazırladığı raporlar doğrultusunda titizlikle incelenmiş ve hastanın ölümü ile hastanedeki tıbbi bakım arasında bir nedensellik bağı bulunmadığı kesin olarak tespit edilmiştir. Mahkeme, ulusal sağlık profesyonellerinin hastanın durumu ve uygulanması gereken tedaviye ilişkin tıbbi değerlendirmelerinin yerinde olduğuna hükmederek, maddi boyutta bir ihlal bulunmadığına kanaat getirmiştir.

Buna karşılık usul boyutu açısından yapılan incelemede, yargı sürecinin işleyişindeki ciddi aksaklıklar ve gecikmeler tespit edilmiştir. İdari mahkemelerde tıbbi ihmal iddiasıyla açılan tam yargı davasının toplamda yedi yıl iki ay sürdüğü, bu uzun sürenin beş yılının sadece ilk derece mahkemesinde geçtiği görülmüştür. İlk derece mahkemesinin yalnızca tıbbi bilirkişi ataması ve uzmanları belirlemesinin dahi üç yıla yakın bir zaman aldığı saptanmıştır. Hükümet, davanın doğası gereği olan karmaşıklığı dışında bu fahiş gecikmeyi haklı kılacak ikna edici hiçbir geçerli sebep sunamamıştır. Mahkeme, tıbbi ihmal iddialarının söz konusu olduğu ve yaşam hakkını doğrudan ilgilendiren bu tür hayati davalarda yargı sisteminin böylesine yavaş işlemesinin, devletin pozitif yükümlülükleriyle bağdaşmadığını kesin bir dille belirtmiştir. Gereksiz yere uzayan bu süreç, hukuki yolların etkinliğini temelinden zedelemiş ve mağdur yakınlarına makul sürede yeterli bir yargısal cevap verilmesini engellemiştir.

Öte yandan kaza sonrası yürütülen polis soruşturmasının yetersizliği yönündeki şikayetler, ulusal sivil mahkemelerin soruşturmayı yeterince titizlikle incelediği ve polis birimlerinin gerekli tüm adımları attığı gerekçesiyle dayanaktan yoksun bulunmuştur. Ailenin özel hayata saygı hakkı kapsamındaki diğer şikayetleri de reddedilmiştir.

Sonuç olarak Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, yaşam hakkının maddi boyutunun ihlal edilmediğine, ancak yargılama sürecindeki aşırı gecikmeler nedeniyle yaşam hakkının usul boyutunun ihlal edildiği yönünde karar vererek, başvurucuların tazminat talebini kabul etmiştir.