Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi Bülent Akçay - Türkiye Kararı 41669/21 B.

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi tarafından verilen bu karar, ticari taksi plakası gibi ekonomik değer taşıyan kamu imtiyazlarının idare tarafından iptal edilmesinin mülkiyet hakkı bağlamında nasıl değerlendirileceğine dair son derece önemli sınırlar çizmektedir. Mahkeme, kamu hizmeti sunulması amacıyla tahsis edilen bu tür ruhsat ve plakaların uzun süre atıl bırakılmasının ve salt bir yatırım veya spekülasyon aracı olarak elde tutulmasının engellenmesi amacıyla idarelerin yaptırım uygulayabileceğini meşru kabul etmiştir.

Emsal niteliğindeki bu karar, mülkiyet hakkının mutlak olmadığını ve mülkiyetin kullanımının kamu yararı çerçevesinde kontrol edilebileceğini bir kez daha teyit etmektedir. Özellikle ticari faaliyet gösteren veya kamu hizmeti imtiyazlarına yatırım yapan kişilerin, mülklerinin tabi olduğu hukuki ve idari düzenlemeleri yakından takip etme konusunda ciddi bir özen yükümlülüğü bulunduğu vurgulanmıştır. İdarenin, değişiklikleri yerel basın veya internet gibi yollarla duyurmasının yeterli olduğu; hak sahiplerine tek tek bireysel bildirim yapılmamasının mülkiyet hakkı ihlaline yol açmayacağı tespiti, idare hukuku uygulamaları açısından idarenin elini güçlendiren kritik bir içtihat niteliğindedir. Mülk sahibinin kendi ihmali ve hareketsizliğinin, yaptırımın ağırlığına rağmen hak ihlali iddialarını bertaraf ettiği görülmektedir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucu Bülent Akçay, Ekim 2012'de Balıkesir'de işletilmek üzere iki adet ticari taksi plakası satın almıştır. Başvurucu bu plakaları bir süre üçüncü bir kişiye kiralayarak işletmiş, ancak kiralama sözleşmesinin Şubat 2014'te sona ermesinin ardından plakaları fiilen kullanmayı bırakmıştır. Bu süreçte yürürlüğe giren yasal düzenlemelerle Balıkesir Büyükşehir Belediyesi statüsü kazanmış ve ticari plakalara ilişkin yetki Ulaşım Koordinasyon Merkezi'ne (UKOME) geçmiştir.

Belediye, Mayıs 2015'te ticari taksi plakalarına ilişkin yeni bir yönetmelik çıkararak altı aydan fazla süreyle mazeretsiz olarak işletilmeyen ve bir araca tescil edilmeyen plakaların iptal edileceğini duyurmuş ve bu durumu yerel gazeteler ile ilgili meslek odaları aracılığıyla ilan etmiştir. Yeni düzenleme kapsamında tanınan altı aylık geçiş süresinin Eylül 2016'da dolmasına rağmen başvurucunun plakalarını aktif hale getirmemesi üzerine, belediye encümeni kararıyla her iki ticari plaka bedelsiz olarak iptal edilmiş ve idareye devredilmiştir. Başvurucu, kendisine bireysel bir tebligat yapılmadan ve tazminat ödenmeden plakalarının iptal edilmesinin mülkiyet hakkını ihlal ettiğini ileri sürerek idari yargıda dava açmış; yerel mahkemelerden ve Anayasa Mahkemesi'nden sonuç alamayınca uyuşmazlığı Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'ne taşımıştır.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, uyuşmazlığı temel olarak Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi Ek 1 No.lu Protokol Madde 1 (mülkiyetin korunması) çerçevesinde ve özellikle mülkiyetin kullanımının kontrolü kuralı bağlamında incelemiştir. Mahkeme içtihatlarına göre, bir mülkiyet hakkına yapılan müdahalenin hukuka uygun kabul edilebilmesi için yasayla öngörülmüş olması, meşru bir kamu yararı amacı taşıması ve başvurucunun katlanmak zorunda kaldığı yük ile ulaşılmak istenen amaç arasında adil bir dengenin kurulmuş olması gerekmektedir.

Somut olayda müdahalenin yasal dayanağını, Balıkesir Büyükşehir Belediyesi tarafından çıkarılan ve ticari plakaların kullanımını düzenleyen yönetmelikler oluşturmaktadır. Bu düzenlemelerle hedeflenen amaç, ticari taksi hizmetinin kesintisiz olarak halka sunulmasını sağlamak ve kamu imtiyazı niteliğindeki plakaların yalnızca spekülatif değer artışı amaçlarıyla elde tutulmasını engellemektir. Bu durum, mülkiyetin kamu yararına kullanımının kontrol edilmesi ilkesiyle doğrudan örtüşmektedir.

AİHM, idarenin kamu yararını sağlama ve ekonomik faaliyetleri düzenleme konusunda geniş bir takdir marjına sahip olduğunu hatırlatmaktadır. Mahkemenin yerleşik içtihatlarına göre, ticari bir alanda faaliyet gösteren veya bu alana yatırım yapan kişilerin, sektörle ilgili yasal düzenlemeleri ve mevzuat değişikliklerini takip etme konusunda yüksek bir basiret ve özen göstermeleri beklenmektedir. İdarenin aldığı tedbirlerin orantılılığı değerlendirilirken, kamu otoritesinin bilgilendirme yükümlülüğünü genel yollarla yerine getirip getirmediği ve mülk sahibinin kendi kusur veya ihmalinin bulunup bulunmadığı hususları kritik önem taşımaktadır. Kamu hizmeti sunulması şartına bağlanan imtiyaz ve ruhsatların, bu temel şarta uyulmaması halinde iptal edilmesi, idare hukukunun doğası gereği öngörülebilir ve beklenen bir yaptırımdır.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, başvurucunun ticari taksi plakalarının iptal edilmesi işlemini incelerken, müdahalenin yasal dayanağının bulunduğunu ve açık bir kamu yararı amacı taşıdığını tespit etmiştir. Mahkeme, taksi plakalarının kamuya ulaşım hizmeti sunulması amacıyla tahsis edildiğini, bu nedenle plakaların uzun süre atıl bırakılmasının ve ticari plaka piyasasında sadece bir değer saklama veya spekülasyon aracı olarak kullanılmasının engellenmesinin meşru ve gerekli bir adım olduğunu belirtmiştir.

Orantılılık ilkesi yönünden yapılan değerlendirmede, belediyenin yeni yönetmeliği yerel gazeteler, resmi internet sitesi ve ilgili şoförler ve otomobilciler odaları aracılığıyla kamuoyuna duyurduğu dikkate alınmıştır. AİHM, başvurucuya şahsi bir tebligat yapılmamış olmasını adil dengeyi bozan bir eksiklik olarak görmemiştir. Ticari bir alana yatırım yapan başvurucunun, ilgili mevzuat değişikliklerini proaktif bir şekilde takip etme yükümlülüğü bulunduğunun altı çizilmiştir. Başvurucunun meslekten bir taksici olmasa dahi, mülkiyetindeki ticari plakaların tabi olduğu yasal kuralları bilmesi ve gerekli özeni göstermesi gerektiği ifade edilmiştir.

Mahkeme, başvurucuya plakalarını bir araca tescil ettirerek aktif hale getirmesi için altı aylık makul bir geçiş süresi tanındığını, ancak başvurucunun bu süre zarfında tamamen hareketsiz kalarak ihmalkar davrandığını saptamıştır. Dosya kapsamındaki verilere göre, bölgedeki toplam 140 atıl plakadan 60'ının sahipleri tarafından bu geçiş süresi içinde faaliyete geçirildiği ve idarenin bu taleplerin tamamını kabul ettiği göz önüne alındığında, idarenin katı veya keyfi bir tutum sergilemediği, yaptırımın yalnızca kurala uymayanlara uygulandığı görülmüştür. Başvurucunun kendi ihmali ve plakaları salt spekülatif beklentilerle elinde tutması, mülkiyet hakkının kaybına doğrudan yol açan temel etken olarak değerlendirilmiştir.

AİHM, uygulanan iptal yaptırımının ağır, radikal ve bedelsiz olmasına rağmen, kamu hizmetinin sürekliliğini sağlama yönündeki üstün kamu yararı ve başvurucunun kusurlu hareketsizliği karşısında, başvurucuya aşırı ve orantısız bir külfet yüklemediği sonucuna varmıştır. Tarafların menfaatleri arasındaki adil dengenin idare lehine korunduğu tespit edilmiştir.

Sonuç olarak Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, başvurucunun mülkiyet hakkının ihlal edilmediği yönünde karar vermiştir.