Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Özel hayat ile ifade özgürlüğü adil dengelenmelidir.
• Kamu yararı olan konularda basın özgürlüğü esastır.
• Siyasi figürlerin yakınları tamamen sıradan sayılamaz.
• Hukuka uygun dinleme kayıtları haber amacıyla yayımlanabilir.

Bu karar, demokratik bir toplumda basının oynadığı hayati rol ile bireylerin özel hayatlarının gizliliği arasındaki hassas çatışmanın nasıl çözümlenmesi gerektiğine dair temel ilkeleri yeniden ve güçlü bir şekilde teyit etmesi bakımından hukuken çok büyük bir önem taşımaktadır. Mahkeme, basının kamuoyunu yakından ilgilendiren siyasi ve adli meselelerde elde ettiği yasal dinleme kayıtlarını yayımlamasının, genel kural olarak ifade ve basın özgürlüğü kapsamında sıkı bir şekilde korunduğunu vurgulamıştır. Kararda, kamuoyunca hiç tanınmayan ve kendi başına kamu figürü olmayan sıradan bir bireyin bile, yüksek profilli bir siyasetçiyle olan doğrudan ve çok yakın akrabalık ile ticari ilişkileri sebebiyle kamuoyunun gözünde tamamen ve mutlak anlamda "sıradan bir üçüncü kişi" olarak değerlendirilemeyeceği çok net bir şekilde ifade edilmiştir. Kişilerin en mahrem kabul edilen özel telefon görüşmelerinin basına ve dolayısıyla kamuoyuna yansıması kural olarak özel hayata saygı hakkına doğrudan bir müdahale teşkil etse de, söz konusu müdahalenin kamu yararına yürütülen genel bir tartışmaya sağladığı belirgin katkı ölçüsünde ve demokratik toplum gerekleri ışığında hukuka uygun kabul edilebileceği açıkça ortaya konulmuştur.

Emsal etkisi ve uygulamadaki önemi açısından bu karar, ifade ve basın özgürlüğü ile özel hayata saygı hakkı arasındaki son derece hassas dengenin somut olaylarda ne şekilde kurulması gerektiğine dair hem ulusal mahkemelere hem de basın mensuplarına çok net ve belirgin bir hukuki çerçeve çizmektedir. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, basın mensuplarının kamuyu ilgilendiren önemli bir haberi hazırlarken ve sunarken elde ettikleri bilgilerin gizliliği ve gazetecilik etiği arasındaki ince çizgiyi, haberin genel bir kamu yararı taşıması ve salt merak giderme amacı gütmemesi temel şartına bağlamıştır. Uygulamada, yolsuzluk, siyasi kriz veya kamu fonlarının kötüye kullanılması gibi toplumun bütününü doğrudan ilgilendiren ciddi konularda, siyasilerin yakın aile üyelerinin dahi basının haber alma ve yayma hakkı kapsamında meşru bir haber öznesine dönüşebileceği açıkça kabul edilmiştir. Bu durum, bir yandan gazetecilere kamu yararını ilgilendiren meseleleri cesurca araştırma ve haber yapma konusunda daha geniş bir serbesti tanırken, diğer yandan da yerel mahkemelerin iki temel hak arasında denge kurarken uyguladıkları yerleşik kriterlerin Mahkeme standartlarıyla ne denli uyumlu ve tutarlı olması gerektiğini çok somut bir biçimde gözler önüne sermektedir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Fransa'da dönemin eski İçişleri Bakanı Claude Guéant hakkında açılan çeşitli yolsuzluk, siyasi finansman ve kamu fonlarının usulsüz kullanımı soruşturmaları sırasında, kendisi ile kızı olan başvurucu Marie-Sophie Charki arasındaki bazı telefon görüşmeleri adli makamlarca yasal prosedürlere uygun olarak dinlenmiş ve tutanak altına alınarak kaydedilmiştir. Fransa'nın önde gelen yayın organlarından olan bir gazete, söz konusu bu adli soruşturmalarla ilgili yaptığı kapsamlı bir haberde, başvurucu ve babası arasında geçen, babasının siyasi müttefiklerinin tutumlarına yönelik sitem ve büyük hayal kırıklıklarını içeren telefon konuşmalarının dökümlerini başvurucunun adını da açıkça vererek kamuoyuyla paylaşmıştır.

Başvurucu, bu telefon görüşmelerinin babasıyla arasında geçen tamamen özel ve ailevi nitelikte konuşmalar olduğunu, kendisinin hiçbir şekilde siyasi veya adli bir figür olmadığını, olayların bütününe tamamen yabancı olduğunu belirterek, söz konusu yayının özel hayata saygı hakkını ihlal ettiği gerekçesiyle gazete ve gazeteciler aleyhine sivil tazminat davası açmıştır. Fransız yerel mahkemelerinin bu haklı talebi reddetmesi üzerine başvurucu, haberde adının geçmesinin ve konuşma dökümlerinin kelimesi kelimesine yayımlanmasının Sözleşme uyarınca korunan özel hayatının gizliliğini ihlal ettiğini iddia ederek konuyu Mahkemeye taşımıştır.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin 8. maddesi her bireyin özel hayatına ve aile hayatına saygı gösterilmesi hakkını güvence altına alırken, aynı Sözleşme'nin 10. maddesi demokratik toplumun temel taşlarından olan ifade ve basın özgürlüğünü koruma altına almaktadır. Mahkemenin yerleşik içtihatlarına göre, normatif değer açısından birbirine tamamen eşit olan bu iki temel hak karşı karşıya geldiğinde ve çatıştığında, yerel mahkemelerin iki hak arasında adil, ölçülü ve hakkaniyete uygun bir denge kurması anayasal bir zorunluluktur.

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, basının demokratik bir toplumda üstlendiği "kamu bekçisi" rolünü her kararında özenle vurgulamaktadır. İfade özgürlüğü ile özel hayata saygı hakkı arasındaki bu zorunlu denge kurulurken mahkemelerce göz önünde bulundurulması gereken başlıca temel kriterler şunlardır: yayımlanan tartışmalı haberin genel kamu yararına ilişkin bir tartışmaya sağladığı somut katkı, hedef alınan veya ismi geçen kişinin toplumdaki tanınırlık düzeyi, haberin veya yayının asıl konusu, kişinin kamuoyuna yansıyan önceki davranışları, yayının içeriği, sunuluş şekli ve kişinin özel hayatı üzerinde yaratacağı olumsuz sonuçlardır.

Fransız iç hukukunda ilgili Basın Özgürlüğü Kanunu, sürmekte olan bir ceza soruşturması evresindeki resmi belgelerin, kamuya açık bir duruşmada okunmadan önce basında yayımlanmasını kural olarak yasaklamaktadır. Ancak Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, bu tür yasal ve biçimsel kısıtlamaların, basının kamu yararını yakından ilgilendiren konularda toplumu bilgilendirme ve aydınlatma asli görevini tamamen engelleyecek şekilde mutlak ve genel bir yasak olarak uygulanamayacağını istikrarlı bir biçimde belirtmektedir. Telefon dinlemeleri gibi mahrem yöntemlerle elde edilen bilgilerin yayımlanması söz konusu olduğunda, bu dinlemelerin yasadışı yollarla değil, yasal bir çerçevede ve bir yargıç kararıyla yapılıp yapılmadığı son derece kritik bir unsurdur. Yasal yollarla elde edilmiş adli dinleme kayıtlarının haberleştirilmesi, dedikodu amacı taşımadığı sürece basın özgürlüğü kapsamında değerlendirilmektedir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, Fransız yerel mahkemelerinin basının ifade özgürlüğü ile başvurucunun özel hayata saygı hakkı arasında kurduğu dengeyi titizlikle incelemiştir. Mahkeme, söz konusu haberin, devletin en üst kademelerinde görev yapmış eski bir İçişleri Bakanı'nın doğrudan karıştığı iddia edilen ulusal çaplı siyasi ve adli skandalları konu edindiği için açıkça çok güçlü bir genel kamu yararı taşıdığını hiçbir şüpheye yer bırakmayacak şekilde tespit etmiştir. Yayınlanan telefon konuşmaları, eski bakanın siyasi müttefiklerinin vefasız davranışları karşısında yaşadığı derin hayal kırıklığını göstermesi açısından, yapılan haberin inandırıcılığını, bağlamını ve değerini artıran çok önemli bir unsur olarak kabul edilmiştir.

Başvurucunun kendi başına kamuya mal olmuş tanınmış bir kişi olmamasına rağmen, böylesine yüksek profilli ve nüfuzlu bir siyasetçinin kızı olması ve babasıyla iş ile siyasi destek bağlamında organik ilişkilerinin bulunması önemle dikkate alınmıştır. Bu hususlar ışığında başvurucunun, kamuoyunu ilgilendiren bu denli büyük bir olayda tamamen sıradan, olaylara bütünüyle yabancı ve isimsiz kalması gereken "üçüncü bir kişi" olarak değerlendirilemeyeceği sonucuna varılmıştır. Olayın çok yoğun medya ilgisi çeken bir siyasi skandal olması ve tarihi bir önem taşıması, başvurucunun isminin geçmesini ve konuşmalarının kısmen de olsa yayımlanmasını kamu yararı çerçevesinde tamamen meşru kılmıştır.

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi ayrıca, gazetecilerin yayımladıkları dinleme kayıtlarının yasadışı veya gizli dinleme (telekulak) faaliyetleriyle elde edilmediğine, tam aksine bağımsız bir soruşturma hakimi kararıyla yasal prosedürlere uygun olarak yapılan resmi adli dinlemelerin tutanakları olduğuna bilhassa dikkat çekmiştir. Gazetecilerin bu resmi tutanakları kelimesi kelimesine ve tahrif etmeden yayımlaması, gazetecilik etiği ve sorumlu gazetecilik sınırları içinde değerlendirilmiş ve salt bir magazin, ifşa veya karalama unsuru olarak değil, siyasi içerikli ana haberi doğrudan destekleyen bir araç olarak görülmüştür.

Yerel mahkemelerin, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi içtihatlarında belirlenen dengeleme kriterlerini somut olayda doğru, gerekçeli ve adil bir şekilde uyguladığı, haberin genel içeriğinin başvurucunun özel hayatının mahrem yönlerine değil, açıkça babasının siyasi durumuna odaklandığı saptanmıştır. Bu somut durum karşısında, demokratik bir toplumda basının bilgi verme ve kamuoyunu aydınlatma hakkının, başvurucunun kendi mahremiyet hakkına ağır bastığına hükmedilmiştir.

Sonuç olarak Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi 5. Bölümü, başvuruya konu olayda yerel makamların ifade özgürlüğü ile özel hayata saygı hakkı arasında adil bir denge kurduğunu belirterek özel hayata saygı hakkının ihlal edilmediği yönünde karar vermiştir.