Anayasa Mahkemesi Erdoğan Kavacıklı Kararı 2024/52678 B.

Anayasa Mahkemesinin bu kararı, kamulaştırmasız el atma davalarında hükmedilen tazminatların enflasyon karşısında değer kaybetmesinin hukuki sonuçlarına odaklanmaktadır. Hukuken bu karar, idare tarafından kişilerin taşınmazlarına haksız şekilde el atıldığı durumlarda, ödenmesi gereken tazminatın sadece şeklen ödenmesinin yeterli olmadığını, aynı zamanda ödenen bedelin satın alma gücünün de korunması gerektiğini net bir biçimde ortaya koymaktadır. Enflasyon nedeniyle yaşanan aşırı değer kaybı, mülkiyet hakkına yapılan müdahalenin ölçülülük ilkesini zedelemekte ve birey üzerine aşırı bir külfet yüklemektedir.

Benzer davalardaki emsal etkisi ve uygulamadaki önemi açısından bu karar, mülkiyet hakkı ihlallerinin gideriminde hayati bir yol göstericidir. Yargılamanın uzaması veya idarenin geç ödeme yapması sebebiyle tazminatın reel değerini yitirdiği tüm benzer kamulaştırma ve kamulaştırmasız el atma uyuşmazlıklarında bu karar emsal teşkil edecektir. Derece mahkemelerinin ve idarelerin, mülkiyet hakkı ihlallerini önlemek adına enflasyon farklarını dikkate alan hakkaniyetli hesaplamalar yapmaları gerektiği bir kez daha teyit edilmiştir. Böylelikle, vatandaşların devlet karşısında mülkiyet haklarının enflasyonist etkilere karşı korunması güvence altına alınmıştır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucu Erdoğan Kavacıklı, kendisine ait taşınmaza idare tarafından kamulaştırma işlemi yapılmaksızın fiilen el atılması sebebiyle hukuki yollara başvurmuştur. Açılan kamulaştırmasız el atma davası sonucunda Ankara Batı 4. Asliye Hukuk Mahkemesi tarafından başvurucu lehine bir tazminat ödenmesine hükmedilmiştir. Ancak aradan geçen zaman ve yargılama süreçlerindeki uzamalar nedeniyle, mahkemece belirlenen tazminat miktarı enflasyon karşısında ciddi anlamda erimiş ve reel değerini yitirmiştir. Başvurucu, idarenin haksız el atması yetmezmiş gibi bir de ödenen tazminatın güncel ekonomik koşullarda fahiş oranda değer kaybetmesi sebebiyle mağdur olduğunu belirterek Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur. Başvurucu, mülkiyet hakkının ihlal edildiğinin tespit edilmesini ve uğradığı zararların karşılanması amacıyla kendisine maddi tazminat ödenmesini talep etmiştir.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, uyuşmazlığı çözerken öncelikle Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m. 35 ile güvence altına alınan mülkiyet hakkının devlete ve idareye yüklediği pozitif ve negatif yükümlülükleri temel almıştır. Kamulaştırmasız el atma, idarenin Anayasa ve yasalara uygun bir kamulaştırma işlemi yapmaksızın bireylerin özel mülkiyetinde bulunan taşınmazlara fiilen veya hukuken el koyması durumudur ve mülkiyet hakkına son derece ağır bir müdahale teşkil eder.

Mahkemenin yerleşik içtihat prensiplerine göre, kamulaştırma bedellerinin ve kamulaştırmasız el atma karşılığında hükmedilen tazminatların ödenmesi sürecinde enflasyonun yıkıcı etkileri mutlaka dikkate alınmalıdır. Enflasyon karşısında önemli ölçüde değer kaybına uğratılan veya bu şekilde değer kaybına uğratılarak aylar, yıllar sonra ödenen tazminatlar, devletin mülkiyet hakkına müdahalesi bağlamında "ölçülülük" ilkesini zedelemektedir. Anayasa m. 13 kapsamında temel hak ve hürriyetlerin sınırlandırılmasında ölçülülük ilkesine uyulması zorunludur.

Mülkiyet hakkı bağlamında ölçülülük, kamu yararı amacı ile bireyin temel hakkı arasında adil ve makul bir dengenin kurulmasını gerektirir. Eğer kişiye ödenen tazminat enflasyonist ortamda gerçek değerini yitirirse, birey kamu yararı uğruna şahsi olarak aşırı ve olağan dışı bir külfet altına sokulmuş olur. Bu durum, mülkiyetin gerçek değerinin ödenmesi kuralına açıkça aykırılık teşkil eder. Nitekim somut uyuşmazlığın çözümü noktasında, Anayasa Mahkemesi önceki içtihatlarına atıf yaparak, kamulaştırmasız el atma nedeniyle hükmedilen tazminat tutarlarının enflasyon karşısında korunmamasının mülkiyet hakkının ihlaline doğrudan yol açtığını vurgulamıştır.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olayda başvurucunun taşınmazına yönelik idarece gerçekleştirilen kamulaştırmasız el atma eyleminin ardından yürütülen hukuki süreçleri ve ödenen tazminatın güncel durumunu titizlikle değerlendirmiştir. Başvurucunun taşınmazına müdahale edilmesinin ardından derece mahkemesi nezdinde görülen davada tazminata hükmedilmiş olsa da, bu tazminatın tespit edilmesi ve ödenmesi sürecinde enflasyon oranlarının dikkate alınmadığı tespit edilmiştir.

Mahkeme, enflasyonun yüksek olduğu dönemlerde yargı makamlarınca veya idarece belirlenen tazminatların reel değerini koruyacak hukuki mekanizmaların işletilmesinin elzem olduğunu vurgulamıştır. Somut olayda, başvurucuya ödenen kamulaştırmasız el atma tazminatının ekonomik koşullar ve yüksek enflasyon nedeniyle belirgin bir şekilde değer kaybına uğradığı açıktır. Bu ciddi değer kaybı, başvurucunun kendi mülkiyetinden elde edeceği maddi faydanın neredeyse tamamen ortadan kalkmasına sebebiyet vermiştir.

Yüksek Mahkeme, önceki yerleşik içtihatlarında da defalarca belirttiği üzere, tazminatın yalnızca kâğıt üzerinde ve şeklen ödenmiş olmasının mülkiyet hakkının gerektiği gibi korunduğu anlamına gelmeyeceğinin altını çizmiştir. Başvurucunun, enflasyon karşısında âdeta eriyen tazminat nedeniyle şahsi olarak aşırı ve olağan dışı bir külfet yüklenmek zorunda bırakıldığı sabittir. Bu nedenle, mülkiyet hakkının korunması ile kamu yararı arasında bulunması gereken adil denge, açıkça başvurucunun aleyhine bozulmuştur.

Meydana gelen mülkiyet hakkı ihlalinin ve sonuçlarının ortadan kaldırılması için yargılamanın yenilenmesinde hukuki yarar ve zorunluluk bulunduğu tespiti yapılmıştır. Yeniden yapılacak yargılamada derece mahkemesinin ihlal sonuçlarını giderecek şekilde enflasyon farklarını gözeten yeni bir karar vermesi gerekmektedir. Öte yandan, başvurucu maddi zarara ilişkin yeterli bilgi ve belge sunmadığından maddi tazminat talepleri reddedilmiştir.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi Birinci Bölümü, kamulaştırmasız el atma tazminatının değer kaybına uğratılması nedeniyle mülkiyet hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiş ve bireysel başvuruyu kabul etmiştir.