Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Eksik kanun yolu bildirimi hak ihlalidir.
• Sürelerin başlangıcı açıkça ve doğru gösterilmelidir.
• Temyiz gerekçesi süresine ilişkin ihtar zorunludur.
• Mahkemeye erişim hakkı aşırı külfetle kısıtlanamaz.

Bu karar, adil yargılanma hakkının en temel güvencelerinden biri olan mahkemeye erişim hakkının, yargı mercilerince nasıl titizlikle korunması ve gözetilmesi gerektiğini hukuken ortaya koymaktadır. Anayasa Mahkemesi, kararlara karşı kanun yollarına başvuru şekli ve süreleri konusunda mahkemeler tarafından taraflara eksik veya yanıltıcı bilgi verilmesinin, bireylerin hak arama özgürlüğünü doğrudan zedelediğini net bir biçimde teyit etmiştir. Özellikle ceza yargılamalarında, sadece genel temyiz süresinin bildirilip sonradan işlemeye başlayacak olan gerekçeli temyiz dilekçesi sunma süresinin ihtar edilmemesi, devlete ait olan aydınlatma ve doğru yönlendirme yükümlülüğünün ağır bir ihlali olarak değerlendirilmiştir.

Benzer davalar ve adli pratik açısından bu karar, mahkemelerin kanun yolu bildirimlerindeki eksikliklerin faturasının ve doğacak hak kayıplarının vatandaşa kesilemeyeceği yönünde çok güçlü bir emsal teşkil etmektedir. Yargıtay daireleri arasındaki usuli yorum farklılıkları ve karmaşık kurallar karşısında, bireylerin mahkemeye erişim hakkının güvence altına alınması devletin pozitif yükümlülüğüdür. Nitekim tam da bu tür mağduriyetlerin önüne geçmek amacıyla yasa koyucu tarafından yakın zamanda yasal değişiklikler yapılmış ve temyiz sürelerindeki ikili ayrıma son verilmiştir. Bu karar, usul kurallarının katı, şekilci ve öngörülemez biçimde yorumlanarak davanın esastan incelenmesinin engellenmesine karşı güçlü bir yargısal kalkan niteliğindedir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Kasten insan öldürmeye teşebbüs suçlamasıyla yargılanan başvurucu Fatih Doğan hakkında, ilk derece mahkemesince hapis cezası verilmiştir. Bu karara karşı yapılan istinaf başvurusu neticesinde Bölge Adliye Mahkemesi, ilk kararı kaldırarak yeni bir mahkûmiyet hükmü kurmuştur. İstinaf mahkemesi, kararını sanığın ve avukatının yüzüne okurken, temyiz kanun yoluna başvuru süresinin on beş gün olduğunu ihtar etmiştir. Başvurucunun avukatı, kararın tefhiminden (yüze okunmasından) sonra yasal on beş günlük süre içinde genel bir temyiz dilekçesi vererek kararı temyiz etmiştir.

Daha sonra gerekçeli karar avukata tebliğ edilmiş ve avukat, gerekçeli temyiz dilekçesini Yargıtay'a sunmuştur. Ancak Yargıtay 1. Ceza Dairesi, gerekçeli kararın tebliğinden itibaren yedi günlük yasal süre içinde temyiz sebeplerinin bildirilmediği gerekçesiyle temyiz talebini usulden reddetmiştir. Başvurucu, istinaf mahkemesinin duruşmada kendisine yedi günlük bu özel süreyi hatırlatmadığını, kanun yolu ihtarının eksik yapıldığını ve usulen yanıltıldığını belirterek, mahkemeye erişim hakkının ihlal edildiği iddiasıyla Anayasa Mahkemesi'ne bireysel başvuruda bulunmuş ve yeniden yargılama talep etmiştir.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi bu uyuşmazlığı, Anayasa'nın 36. maddesinde güvence altına alınan adil yargılanma hakkı kapsamındaki mahkemeye erişim hakkı çerçevesinde derinlemesine incelemiştir. Uyuşmazlığın hukuki temelini, olay tarihinde yürürlükte olan 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 295 hükmü oluşturmaktadır. İlgili dönemdeki kanuni düzenlemeye göre, temyiz başvurusunda bulunan tarafın, gerekçeli kararın tebliğinden itibaren yedi gün içinde temyiz sebeplerini içeren ek bir dilekçe sunması gerekmekteydi. Ayrıca 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 298 uyarınca, süresi içinde temyiz sebeplerini içermeyen dilekçelerin usulden reddedileceği kurala bağlanmıştı.

Yerleşik içtihat prensipleri gereğince, devletin ve mahkemelerin, kararlara karşı hangi kanun yoluna, ne şekilde ve ne kadar sürede başvurulacağı konusunda tarafları doğru, eksiksiz ve yanıltıcı olmayan bir biçimde bilgilendirme pozitif yükümlülüğü bulunmaktadır. Mahkemelerin, kanun yolu bildirimlerinde eksik veya yanıltıcı bilgi vermesi durumunda, usul kurallarının katı ve şekilci bir şekilde uygulanması, bireylerin mahkemeye erişim hakkını ölçüsüz bir şekilde sınırlandırmaktadır. Bu noktada emsal içtihatlara atıf yapan Anayasa Mahkemesi, kişilerin mahkemeye erişim haklarına yönelik ağır müdahalelerin varlığı halinde mahkemelerin dengeleyici usul tedbirleri alma yükümlülüğü bulunduğunu vurgulamıştır.

Doktrinde ve anayasal yargı uygulamasında, mahkemeye erişim hakkı, kişinin bir uyuşmazlığı mahkeme önüne taşıyabilmesi ve uyuşmazlığın esası hakkında bir karar elde edebilmesi anlamına gelmektedir.

Son olarak, uygulamada yaşanan bu tür karmaşaların, Yargıtay daireleri arasındaki yorum farklılıklarının ve hak ihlallerinin önüne geçmek adına 7499 sayılı Kanun ile ceza usul hukukunda önemli bir yasal değişiklik yapılmıştır. 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 291 değiştirilerek temyiz süresi gerekçeli kararın tebliğinden itibaren iki hafta olarak belirlenmiş ve sürelerdeki ikili ayrıma yol açan madde tamamen yürürlükten kaldırılarak hukuk sisteminde hukuki güvenlik ve öngörülebilirlik tahkim edilmiştir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, başvurucunun iddialarını incelerken öncelikle temyiz talebinin reddedilmesinin kanuni bir dayanağı olup olmadığını ve meşru bir amaca hizmet edip etmediğini üç aşamalı bir test yöntemiyle değerlendirmiştir. Başvurucunun temyiz sebeplerini yasal yedi günlük süre içinde sunmaması nedeniyle talebinin reddedilmesinin kanuni dayanağının bulunduğu ve uygulamanın Yargıtay'ın gereksiz yere meşgul edilmemesi ile nitelikli taleplere odaklanılmasının sağlanması gibi meşru bir amaca hizmet ettiği tespit edilmiştir.

Ancak müdahalenin ölçülülük ilkesi yönünden yapılan incelemesinde çok daha temel ve hak ihlaline yol açan bir usul eksikliği saptanmıştır. Bölge Adliye Mahkemesi Ceza Dairesi, kararın tefhimi sırasında başvurucuya yalnızca genel nitelikteki on beş günlük temyiz başvuru süresini ihtar etmiş, ancak gerekçeli kararın tebliğinden itibaren yedi gün içinde temyiz sebeplerini içeren ek bir dilekçe vermesi gerektiği yönünde hiçbir özel bilgilendirme yapmamıştır. Anayasa Mahkemesi, temyiz sürecinin usuli olarak bir bütün halinde değerlendirilmesi gerektiğini, mahkemenin eksik bilgilendirme yaparak başvurucuyu usulen yanılttığını ve bu eksik bildirime rağmen temyiz talebinin doğrudan reddedilmesinin başvurucuya aşırı bir külfet yüklediğini vurgulamıştır.

Mahkemelerin, temyiz sebeplerinin zamanında sunulmamasının doğuracağı ağır hukuki sonuçlar hakkında ilgilileri açıkça bilgilendirmeden, doğrudan ret kararı vermesi, mahkemeye erişim hakkını güçleştiren ve orantısız bir müdahale olarak nitelendirilmiştir. Devletin, yargı mercileri aracılığıyla vatandaşlarına kanun yollarını, şeklini ve süresini doğru gösterme yükümlülüğünü ihlal etmesi, adil yargılanma hakkının özüne doğrudan dokunmaktadır. Başvurucu tarafın eksik bilgilendirme nedeniyle hak kaybı yaşaması ve dosyasının Yargıtay tarafından esastan incelenmemesi kabul edilemez bulunmuştur.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi, adil yargılanma hakkı kapsamındaki mahkemeye erişim hakkının ihlal edildiği ve ihlalin sonuçlarının ortadan kaldırılması için yeniden yargılama yapılması yönünde karar vermiştir ve başvuruyu kabul etmiştir.