Anayasa Mahkemesi Ercan Şahin Kararı 2021/60284 B.

Bu karar, idarenin kamu görevlilerini resen emekliye sevk ederken sahip olduğu geniş takdir yetkisinin sınırsız olmadığını ve mutlaka somut, objektif, kişiselleştirilmiş gerekçelere dayanması gerektiğini net bir şekilde ortaya koymaktadır. Anayasa Mahkemesi, yargı mercilerinin idari işlemleri denetlerken sadece idarenin takdir yetkisinin varlığına dayanarak davanın reddine karar vermesini adil yargılanma hakkının bir unsuru olan gerekçeli karar hakkına aykırı bulmuştur. Özellikle işlem tarihinden sonra ortaya çıkan durumların, önceki idari işlemi kendiliğinden ve doğrudan hukuka uygun hâle getiremeyeceği vurgulanmıştır. İdarenin işlemlerinin tesisi anındaki hukuki ve fiilî duruma göre değerlendirilmesi esastır.

Uygulamadaki emsal etkisi bakımından bu karar, idari yargı mercilerine önemli bir sorumluluk yüklemektedir. İdarenin kanunlarla kendisine tanınan yetkileri kamu yararı ve hizmet gerekleri doğrultusunda kullanıp kullanmadığı, bireylerin çalışma hakkı ve hukuki güvenlik ilkesi çerçevesinde titizlikle incelenmelidir. Resen emeklilik gibi kişinin çalışma hayatını, ekonomik durumunu ve geleceğini doğrudan etkileyen idari işlemlerde, kişinin somut durumuna özgü gerekçelerin mahkeme kararlarında derinlemesine tartışılması zorunludur. Aksi takdirde, idarenin her türlü takdiri işleminin yargısal denetimden bağışık tutulması ve keyfî uygulamaların önünün açılması riski doğar ki bu da hukuk devleti ilkesiyle kesinlikle bağdaşmaz. Karar, benzer idari işlemlere karşı açılan iptal davalarında mahkemelerin daha denetleyici, sorgulayıcı ve iddiaları tüm yönleriyle karşılayan tatminkâr bir gerekçelendirme yaklaşımı sergilemesi gerektiğine dair güçlü ve bağlayıcı bir içtihat niteliği taşımaktadır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Emniyet müdürü rütbesinde aktif olarak görev yapan başvurucu, ilgili kanun hükmü gereğince kendi isteği dışında idare tarafından resen emekliye sevk edilmiştir. Başvurucu, mesleki beklentilerinin hilafına, başarısızlığına yönelik somut bir durum gösterilmeden ve keyfî bir şekilde emekli edildiğini belirterek bu idari işlemin iptali için idare mahkemesinde dava açmıştır. Mahkeme, idarenin bu konuda geniş bir takdir yetkisi bulunduğunu ve emekliye sevki zorunlu kılacak bir neden belirtilmesine gerek olmadığını ifade ederek davayı reddetmiştir. Danıştay ise karar düzeltme aşamasında, başvurucunun daha sonradan bir Kanun Hükmünde Kararname ile rütbelerinin alındığını, bu durumun da değerlendirmeyi etkileyeceğini belirterek ret kararını onamıştır. Başvurucu, sonradan gelişen bir durumun önceki idari işleme gerekçe yapılamayacağını ve mahkemelerin esaslı iddialarını yeterince incelemediğini belirterek Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa'nın 36. maddesinde güvence altına alınan adil yargılanma hakkı kapsamındaki gerekçeli karar hakkı, kişilerin hakkaniyete uygun bir şekilde yargılanmalarını sağlamayı ve bu amaca uygunluk yönünden yargılamanın yetkili mercilerce denetlenmesini temin etmeyi amaçlamaktadır. Mahkeme kararlarının, davanın temel maddi ve hukuki sorunları ile taraflarca ileri sürülen ve davanın sonucunu doğrudan etkileyecek nitelikteki iddia ve itirazları mutlaka karşılaması, bu iddialar hakkında toplanan delillerle mantıksal bir bağ kurularak tatminkâr ve yeterli bir gerekçe içermesi zorunludur. Uyuşmazlığın özüyle ilgisi bulunmayan veya soyut nitelikteki değerlendirmelere kararda yer verilmesi, gerekçeli karar hakkının sağladığı güvencelerle bağdaşmaz.

Emniyet teşkilatındaki resen emeklilik işlemleri, kural olarak 3201 sayılı Emniyet Teşkilatı Kanunu geçici m.27 uyarınca idareye tanınan bir yetkiyle gerçekleştirilmektedir. Anılan düzenleme, emniyet müdürü rütbesindeki personelden emeklilik şartlarını haiz olanların resen emekliye sevk edilmesine imkân tanımaktadır. Ancak idareye tanınan bu takdir yetkisi kesinlikle sınırsız ve keyfî değildir; yalnızca kamu yararını gerçekleştirmek amacıyla ve mutlaka objektif kriterlere uygun olarak kullanılmalıdır. Danıştay ve Anayasa Mahkemesinin yerleşik içtihatlarına göre, haklarında resen emeklilik kararı verilen kişilere uygulanan söz konusu ölçütlerin eşit, objektif ve istikrarlı bir şekilde uygulandığının idari yargı makamlarınca etkin bir şekilde denetlenmesi ve kararlara somut delillerle yansıtılması gerekir.

Bununla birlikte, bir kişinin sonradan terör örgütüyle iltisakı veya irtibatı nedeniyle rütbelerinin geri alınması gibi sonradan gelişen durumlar, resen emeklilik işleminin iptali davalarında mahkemelerce değerlendirilebilecek olsa da idarenin işleminin kişiselleştirilmiş ve somut objektif nedenlere dayanması gerekliliğini ortadan kaldırmaz. Sırf rütbelerin geri alınması şeklindeki sonradan tesis edilen bir idari işlemin varlığından veya takdir yetkisinin genişliğinden hareketle, daha önce hiçbir somut ve kişisel gerekçe gösterilmeden tesis edilmiş olan resen emeklilik işleminin otomatik olarak hukuka uygun olduğu kabul edilemez.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, başvurucunun kendi iradesi dışında resen emekliye sevk edilmesine yönelik idari işlemin iptali istemiyle açtığı davada derece mahkemeleri tarafından verilen kararları adil yargılanma hakkı kapsamındaki gerekçeli karar hakkı bağlamında detaylı bir şekilde incelemiştir. Başvurucu, idarenin kendisine tanınan takdir yetkisini oldukça keyfî bir şekilde kullandığını, görevini ifa ederken hakkında somut bir başarısızlık veya mesleki yetersizlik durumu ortaya konulmadığını ve sonradan rütbesinin Kanun Hükmünde Kararname ile alınmasının daha önceden tesis edilen emeklilik işlemine hukuki bir dayanak yapılamayacağını açıkça ileri sürmüştür.

İlk derece mahkemesi, başvurucunun bu somut itirazlarını karşılamak yerine yalnızca idareye kanunla tanınan geniş takdir yetkisine dayanarak ve idarenin işlem tesis ederken sebep göstermek zorunda olmadığını belirterek davayı usulen reddetmiştir. Kanun yolu incelemesi yapan Danıştay dairesi ise karar düzeltme aşamasında, başvurucunun sonradan bir kararname ile rütbelerinin geri alındığına atıf yapmış ve bu yeni durumun resen emeklilik işleminin değerlendirilmesini etkileyeceğini ifade ederek ret kararını onamıştır. Ancak Anayasa Mahkemesi, idarenin bu tür takdire dayalı işlemlerinin mutlaka eşit, objektif ve istikrarlı bir uygulama çerçevesinde, kişiselleştirilmiş somut gerekçelere dayanması gerektiğini önemle tespit etmiştir.

Yargısal makamların, başvurucu hakkındaki işlemin eşit ve objektif nedenlere dayandığını olayların bütününe bakarak yeterli bir gerekçeyle ortaya koymadığı net bir şekilde görülmüştür. Mevcut emsal içtihatların aksine, sadece idarenin geniş takdir hakkının varlığından ve başvurucunun rütbesinin tamamen farklı bir işlemle sonradan geri alınmasından hareketle davanın reddedilmesi, başvurucunun davanın sonucunu doğrudan değiştirebilecek nitelikteki esaslı iddia ve savunmalarının kararda karşılanmaması anlamına gelmektedir. Bu gerekçelendirme eksikliği, yargılamanın hakkaniyetini ciddi şekilde zedelemiş ve Anayasa ile teminat altına alınan usule ilişkin güvenceleri işlevsiz kılmıştır.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi, gerekçeli karar hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.