Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Sendika kararına uyulması sendika hakkı kapsamındadır.
• Müdahale zorunlu toplumsal bir ihtiyacı karşılamalıdır.
• Tekil eyleme ağır disiplin cezası orantısızdır.
• Tüzel kişi sendikanın doğrudan mağduriyeti bulunmamaktadır.

Bu karar, kamu görevlilerinin üyesi oldukları sendikaların eylem kararlarına katılmalarının Anayasa ile güvence altına alınan sendika hakkı kapsamında olduğunu bir kez daha teyit etmektedir. Karar, özellikle eğitim çalışanlarının çalışma şartlarına yönelik sendikal talepleri doğrultusunda gerçekleştirdikleri barışçıl eylemlerin, kamu hizmetini tamamen felce uğratmadığı sürece ağır disiplin cezalarıyla cezalandırılamayacağını açıkça ortaya koymuştur. Kamu idarelerinin, sendikal eylemlere katılan memurlara doğrudan ve orantısız yaptırımlar uygulamasının anayasal özgürlüklere ölçüsüz bir müdahale teşkil ettiği vurgulanmıştır.

Bu bağlamda karar, benzer idari ve yargısal uyuşmazlıklarda önemli bir emsal oluşturmaktadır. Derece mahkemeleri ve idari makamlar, kamu görevlilerinin sendikal eylemlerini değerlendirirken eylemin süresini, kamu hizmetine olan fiili etkisini ve verilen cezanın orantılılığını somut verilerle gerekçelendirmek zorundadır. Sendika kararına istinaden yalnızca bir kez gerçekleştirilen bir eyleme aylıktan kesme gibi ağır bir disiplin cezası verilmesinin hukuk devleti ilkeleriyle bağdaşmadığı net bir şekilde hükme bağlanarak, idarenin keyfi cezalandırma pratiklerinin önüne geçilmesi amaçlanmıştır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Şanlıurfa'da sınıf öğretmeni olarak görev yapan başvurucu, üyesi olduğu sendikanın "aynı hafta içinde verilen ikinci veya daha fazla nöbet görevlerinin tutulmaması" yönündeki eylem kararına iştirak etmiştir. Bu karar doğrultusunda, ücreti ödenmeyen ikinci nöbet görevini yerine getirmeyeceğini okul idaresine önceden dilekçeyle bildirmiş ve nöbeti tutmamıştır. Okul idaresi, bu eylemi nedeniyle öğretmene disiplin soruşturması açmış ve aylıktan kesme cezası vermiştir. Başvurucu, bu cezanın haksız olduğunu ve sendikal faaliyeti kapsamında değerlendirilmesi gerektiğini belirterek iptal davası açmıştır. İlk derece mahkemesi cezayı iptal etmişse de istinaf mahkemesi, sendika kararının kamu hizmetini sekteye uğrattığını savunarak idareyi haklı bulmuş ve davayı reddetmiştir. Başvurucu, sendika kararına uyduğu için cezalandırılmasının anayasal haklarını ihlal ettiğini belirterek Anayasa Mahkemesine başvurmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, uyuşmazlığı çözerken öncelikle Anayasa'nın 51. maddesinde güvence altına alınan sendika hakkı ve bu hakkın sınırları çerçevesinde bir hukuki değerlendirme yapmıştır. Kararda, kamu görevlilerinin mesleki, ekonomik ve sosyal haklarını korumak ile çalışma şartlarını iyileştirmek amacıyla üyesi oldukları sendikaların eylem kararlarına katılmalarının anayasal güvence altında olduğu belirtilmiştir.

Disiplin cezasının yasal dayanağını oluşturan 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu m.125 hükmü uyarınca "verilen emir ve görevleri tam ve zamanında yapmamak" fiiline yönelik uygulanacak yaptırımların, anayasal haklar ile kamu hizmetinin kesintisiz sürdürülmesi zorunluluğu arasında adil bir denge kurularak tesis edilmesi gerektiği vurgulanmıştır.

Yerleşik içtihat prensipleri gereğince, kamu görevlilerinin sendikal eylemlerine yönelik müdahalelerin demokratik bir toplumda zorunlu bir ihtiyacı karşılaması ve mutlaka ölçülü olması gerekmektedir. İdarelerin ve derece mahkemelerinin, sendikal eylemler nedeniyle disiplin cezası verirken, söz konusu eylemlerin eğitim ve öğretim hizmetlerini ne ölçüde aksattığını ve kamu düzenine olan fiili etkisini somut ve kişiselleştirilmiş verilerle ortaya koyması hukuki bir zorunluluktur. Salt bir sendika kararına uyularak görevin bir kez yapılmaması, idareye otomatik olarak ağır disiplin cezaları verme yetkisi tanımaz. İdarenin takdir yetkisinin mutlak olmadığı, ceza verilirken eylemin süresinin, sıklığının ve kamu hizmetine etkisinin ölçülülük ilkesi bağlamında titizlikle incelenmesi gerektiği temel bir kural olarak benimsenmiştir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olayda başvurucunun ücreti ödenen ilk nöbet görevini yerine getirdiği, ancak sendika kararına dayanarak ücreti ödenmeyen ikinci nöbet görevini tutmadığı tespitinde bulunmuştur. İdare tarafından, başvurucunun yalnızca bir kez nöbet tutmaması eylemi nedeniyle derhal disiplin soruşturması başlatılmış ve aylıktan kesme cezası verilmiştir. İstinaf mahkemesi ise sendika kararının kamu hizmetini sekteye uğrattığını ve geçerli bir mazeret olamayacağını belirterek cezayı hukuka uygun bulmuştur.

Ancak Yüksek Mahkeme, bu olayda idarenin ve derece mahkemesinin kararını ilgili ve yeterli gerekçelerle desteklemediğini saptamıştır. Mahkeme, disiplin cezası verilirken başvurucunun nöbet tutmaması nedeniyle okulda eğitim-öğretim faaliyetinde tam olarak nasıl bir aksama yaşandığı, okulda o gün nöbet tutan diğer öğretmenlerin durumu ve eylemin kaç kez tekrarlandığı gibi somut hususların idari ve yargısal süreçte hiç değerlendirilmediğini vurgulamıştır. Daha önceki emsal kararlarda çok daha uzun süreli ve süreklilik arz eden eylemlere daha hafif olan uyarma cezası verilirken, bu olayda tek bir nöbet tutmama eylemine doğrudan daha ağır bir yaptırım olan aylıktan kesme cezası verilmesi açıkça orantısız bulunmuştur. Yargısal makamların, sendikal hakka yapılan müdahalenin demokratik toplumda neden zorunlu olduğunu somut gerekçelerle ortaya koyamadığı sonucuna ulaşılmıştır. Öte yandan, tüzel kişi sendika yönünden ise doğrudan ve güncel bir mağduriyet doğmadığından kişi bakımından yetkisizlik durumu tespit edilmiştir.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi Birinci Bölümü, gerçek kişi başvurucu yönünden Anayasa'nın 51. maddesinde güvence altına alınan sendika hakkının ihlal edildiğine ve ihlalin sonuçlarının ortadan kaldırılması için yeniden yargılama yapılmasına karar vermiştir.