Anayasa Mahkemesi Reber Altuntaş Kararı 2023/70052 B.

Bu karar, ceza infaz kurumlarında bulunan mahpusların ifade özgürlüğünün sınırları ve disiplin cezalarının hukuki niteliği açısından kritik bir öneme sahiptir. Anayasa Mahkemesi, cezaevinde bulunan bir kişinin eşyaları arasında yer alan not defterindeki ifadeler veya şarkı sözleri nedeniyle disiplin cezası ile cezalandırılabilmesi için, söz konusu ifadelerin kurumun güvenliğini veya disiplinini ne şekilde bozduğunun somut olarak ortaya konulması gerektiğini vurgulamıştır. Sadece soyut değerlendirmelerle disiplin cezası verilmesi, temel hak ve özgürlüklere yönelik orantısız bir müdahale olarak nitelendirilmiştir.

Benzer davalardaki emsal etkisi değerlendirildiğinde, bu karar infaz hâkimlikleri ve ağır ceza mahkemelerinin itiraz incelemelerinde daha titiz bir yaklaşım sergilemelerini zorunlu kılmaktadır. Mahpusların, eşyalarının daha önce idarece incelenip iade edildiği yönündeki savunmalarının görmezden gelinmesi ve gerekli araştırmaların yapılmaması, adil yargılanma ve ifade özgürlüğü ihlallerine zemin hazırlamaktadır. Uygulamada, ceza infaz kurumu idarelerinin disiplin cezası verirken salt varsayımlara değil, eylemin kurum düzenini somut olarak nasıl ihlal ettiğini gösteren objektif delillere ve yeterli gerekçelere dayanması gerekeceği açıkça ortaya konulmuştur. Bu içtihat, idari tahkikatların ve yargısal denetimlerin sınırlarını netleştiren bağlayıcı bir rehber niteliğindedir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucu, terör örgütüne üye olma suçundan tutuklu olarak ceza infaz kurumunda bulunmaktadır. Kurumda yapılan bir kısmi arama sırasında başvurucunun koğuşunda iki adet not defteri bulunmuştur. Cezaevi idaresi, bu defterlerde yer alan birtakım şarkı sözleri ve ifadelerin terör örgütünü övücü nitelikte olduğunu iddia ederek başvurucuya on bir gün hücreye koyma disiplin cezası vermiştir.

Başvurucu, söz konusu not defterlerinin cezaevine ilk nakledildiği sırada idare tarafından incelenip kendisine sakıncasız olduğu için iade edildiğini, defterlerdeki yazıların sadece şarkı sözü olduğunu ve herhangi bir propaganda amacı taşımadığını savunmuştur. Verilen hücre cezasına karşı infaz hâkimliğine ve ardından ağır ceza mahkemesine yaptığı itirazlar, gerekli incelemeler yapılmadan reddedilmiştir. Bunun üzerine başvurucu, haksız yere disiplin cezası verilerek ifade özgürlüğünün ihlal edildiği gerekçesiyle Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa'nın 26. maddesinde güvence altına alınan ifade özgürlüğü, demokratik bir toplumun en temel unsurlarından biridir. İfade özgürlüğü mutlak bir hak olmayıp, Anayasa'nın 13. ve 26. maddeleri çerçevesinde, kamu düzeninin korunması, suç işlenmesinin önlenmesi ve disiplinin sağlanması gibi meşru amaçlarla sınırlandırılabilir. Ancak bu sınırlandırmaların demokratik toplum düzeninin gereklerine uygun olması, zorunlu bir toplumsal ihtiyacı karşılaması ve ölçülü olması gerekmektedir. Ceza infaz kurumlarında bulunan tutuklu ve hükümlüler, anayasal temel hak ve hürriyetlerin tamamına sahip olmakla birlikte, cezaevinde bulunmanın kaçınılmaz bir sonucu olarak kurum güvenliği ve disiplinin tesisi amacıyla haklarına sınırlamalar getirilebilir.

Bunun hukuki altyapısı, 5275 sayılı Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Kanun ile oluşturulmuştur. Bu kanunun 5275 sayılı Kanun m.37 hükmü, disiplin cezalarının genel esaslarını belirlemekte ve bir disiplin cezasının uygulanabilmesi için fiilin, ceza infaz kurumunda düzenli bir yaşamın sürdürülmesini, güvenliğin ve disiplinin sağlanmasını kusurlu olarak ihlal etmesi şartını aramaktadır. 5275 sayılı Kanun m.44/3-l bendi ise suç örgütlerinin eğitim ve propaganda faaliyetlerini yapmak eylemini on bir günden yirmi güne kadar hücreye koyma cezası ile yaptırıma bağlamıştır. İdare ve yargı makamları, bir eylemin bu kanun hükümleri uyarınca disiplin suçu oluşturduğunu kabul ederken, fiilin kurumdaki güvenliği veya disiplini nasıl bozduğunu somut, ilgili ve yeterli gerekçelerle açıklamakla yükümlüdür. Aksi takdirde, temel haklara yapılan müdahale ölçülülük ilkesiyle bağdaşmayacaktır.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, başvurucu hakkında tesis edilen disiplin cezasına ilişkin süreci ifade özgürlüğü bağlamında inceleyerek önemli tespitlerde bulunmuştur. İdare ve yargı mercilerinin kararlarında, not defterinde yer alan ifadelerin ve şarkı sözlerinin terör örgütünü övdüğü belirtilmekle yetinilmiş, ancak bu sözlerin ceza infaz kurumundaki güvenliği, disiplini veya düzenli yaşamın sürdürülmesini ne şekilde tehlikeye düşürdüğü veya bozduğu somut delillerle ortaya konulamamıştır. Disiplin kurulu ve itiraz mercileri, bahsi geçen şarkı sözlerinin hangi anlama geldiğini veya kurum güvenliği açısından neden bir tehdit oluşturduğunu gerekçelendirmemiştir.

Ayrıca, yargılama sürecinde başvurucu tarafından dile getirilen çok temel bir savunma makamlarca tamamen göz ardı edilmiştir. Başvurucu, ceza infaz kurumuna ilk nakledildiği tarihte ve daha sonra yapılan aramalarda söz konusu not defterlerinin idare tarafından incelendiğini ve herhangi bir sakınca görülmeyerek kendisine iade edildiğini defaatle belirtmiştir. Uyuşmazlığın sonucunu doğrudan etkileyebilecek nitelikteki bu iddia, ne idare ne de derece mahkemeleri tarafından araştırılmış; not defterlerinin daha önce incelenip incelenmediği, incelendi ise nasıl bir karar verildiği hususu aydınlatılmadan ret kararları tesis edilmiştir.

İfade özgürlüğüne yönelik bir müdahalenin demokratik toplum düzeninde gerekli kabul edilebilmesi için kamu makamlarının ortaya koyduğu gerekçelerin ilgili ve yeterli olması şarttır. Olayda idare ve mahkemeler, on bir gün hücreye koyma şeklindeki ağır bir disiplin cezasının zorunlu bir toplumsal ihtiyacı karşıladığını gösterememiş, başvurucunun savunmalarını yanıtsız bırakarak eksik incelemeyle karar vermiştir.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi Birinci Bölümü, ifade özgürlüğü ihlali nedeniyle yeniden yargılama yapılması ve manevi tazminat ödenmesi yönünde başvuruyu kabul etmiştir.